konuşma konuları / psikoloji

Psikoloji konuşma konuları

471 gerçek konu. Her biri kaynaklı; üstünde 10-15 dakika konuşulacak kadar derin. Birine tıkla, detayını gör, uygulamada pratik yap.

• Bilinç var olmanın ön koşuludur.
• Görüşünüz ancak yüreğinize baktığınızda berraklaşır. Dışa bakan düş görür. İçe bakan uyanır.
• Tüm akıl hastalıklarının temelinde meşru acıları yaşamayı reddetmek yatar.
• Başkalarıyla ilgili rahatsız olduğumuz her şey kendimizi tanımamızı sağlar.
• Mars gezegenine ulaşmak, kendi kendine ulaşmaktan daha kolaydır.
• Düşünmek zor bir sanattır onun için çoğunluk tek karar verir.
• Yaşamımızın büyük bir bölümünü bilinçdışında geçiririz.
• Neye karşı koyarsan, o ısrarla olmaya devam eder.
• En büyük yanlış yanlışlıkların farkında olmamaktır.
• Rüyaların yorumlanması; zihnin bilinçsiz aktivitelerine giden muhteşem yolun bilgisidir.
• Dinsel doktinler tümü ilüzyonlardır, kanıt kabul etmezler ve hiçbir kişi onları doğru kabul etmeye ya da inanmaya zorlanamaz.
• Tanrı, abartılmış bir baba figüründen başka bir şey değildir.
• Medeniyetin ilk şartı adalettir.
• Din yaygın bir tür akıl hastalığıdır.
• Kitleler asla gerçeğin peşinde koşmamıştır.
• Bedenimizi hasta eden benliğimizin baskısıdır.
• Bir kişiye karşı tümüyle dürüst olmak iyi bir tedavi edici uygulamadır.
• Ne biçim ilerleme kaydediyoruz. Orta Çağda olsa beni yakarlardı. Şimdiyse kitaplarımı yakmakla yetiniyorlar.
• Açgözlülük içsel bir boşluğun sonucudur.
• Ancak kendinden bir şeyler verebilen kişi zengindir.
• Ancak kendimize inanç duyduğumuz zaman, başkalarına da inanç duyabiliriz.
• Anne sevgisi koşulsuzdur, koruyucudur, sıcak bir sığınaktır.
• Aşk "Seni Seviyorum çünkü sana ihtiyacım var." diye başlar, "Sana ihtiyacım var çünkü seni seviyorum." diye olgunlaşır.
• Bir amaca yönelik olmayan sevgide ancak gerçek sevgi açılıp gelişir.
• Birini mükemmel olduğu için sevmezsin. "O" sen sevdiğin için mükemmeldir.
• Bu açıdan bakılırsa insanın kattığı anlam dışında yaşamın hiçbir anlamı yoktur.
• Burası ve şimdiki an sonsuzluktur.
• Bütün ağır psikolojik hastalıkların temelinde narsisizm yatar.
• Cinsel sevgi iki kişilik yalnızlıktır.
• Çaresiz birini sevmek, yoksul ve yabancı birisini sevmek, kardeş sevgisinin ilk adımıdır.
• Derin ve ihtiraslı sev. Kalbin kırılabilir ama hayatı dolu dolu yaşamanın tek yoludur.
• Eğer ben sahip olduklarım isem ve sahip olduklarımı kaybettiysem kimim ben?
• Eğer sevginizi sevgi doğurmuyorsa bu, sevginizin, sevgi üretemediği anlamını taşır.
• Eğitim, bir çocuğa özel yeteneklerinin fakına varması için yardım etmektir.
• En önemli verme edimi, maddi şeyler değil aksine insana özgü dünyadan bir şeyler vermektir.
• Erkekler zaferin, kadınlar ise yenilginin karakter özelliklerini taşıdıkları için, kadın-erkek ilişkilerinde, üstünlük ve yenilgi özelliklerini taşımayan bir beraberliğe rastlamak mümkün olmamaktadır.
• Gerçek hiçbir zaman şiddet tarafından çürütülemez.
• Geçmişin tehlikesi esir olmaktı, geleceğin tehlikesi ise robot olmak.
• Gerçek bilgiye erişmenin tek yolu sevme edimidir.
• Günümüzde insanların mutluluğu "eğlenmeye" dayanmakta.
• Günümüzde psikiyatri, psikoloji ve psikanaliz insanları manipüle etmenin bir yolu olarak kullanılma tehlikesiyle karşı karşıyadır.
• Hiçbir şey yaratıcılığı aşk kadar teşvik etmez, tabi aşkın gerçek olması koşuluyla.
• Haset, kıskançlık, hırs, her çeşit açlık, bunların tümü tutkudur.
• İnanç insanın varoluşunun bir koşuludur.
• İnançlı olabilmek cesur olmayı, tehlikeye atılabilmeyi, acı ve düş kırıklığına hazırlıklı olmayı gerektirir.
• İnsanlık için gerçek tehlike olağanüstü güçlerin değil sıradan bir insanın eline geçmesidir.
• İnsan yaratma süreci içinde kendini dünya ile bütünleştirir.
• İnsanın varoluş sorununun en sağlıklı ve doyumcul yanıtı sevgidir.
• İyi ve kötü sadece itaatsiz olma özgürlüğü içinde vardır.
• Kardeş sevgisi tüm insanları sevmektir.
• Makine yüzünden zaman insanın hükümdarı oldu.
• Marx Kutsal Kitap gibidir: Çok alıntı yapılır ama nadiren gerçekten anlaşılır.
• Milyonlarca insanın aynı kötülükleri paylaşması o kötülükleri erdeme dönüştürmez.
• Milliyetçilik bizim iğrenç günahımız, putperestliğimiz çılgınlığımızdır.
• Ortak yaşam birliğinin tersine, olgun sevgi, kişinin kendi bütünlüğünü, bireyselliğini koruyarak gerçekleştirdiği birliktir.
• Otomatlar birbirlerini sevmedikleri gibi Tanrı'yı da sevmezler.
• Ölüm keskin bir acıdır. Fakat yaşamadan ölme düşüncesi katlanılmaz bir ızdıraptır.
• Sevgi, sevgi üreten bir güçtür. Güçsüzlük, sevgi üretememektir.
• Sevgi bir etkinliktir, edilgen bir olay değildir.
• Sevgi, insanın var oluş sorununun yanıtıdır.
• Sevgi olmadan insanlık bir gün için bile var olamaz.
• Sevgi, sevdiğimiz şeyin yaşaması, gelişmesi için duyduğumuz etkin ilgidir.
• Sevmek, kendini karşılıksız olarak adamak demektir.
• Şiddet, yaşanmış bir yaşamın dışa vurumudur.
• Tüm insanlar eşittir, çünkü onlar Toprak Ananın çocuklarıdır.
• Vermek, almaktan çok daha coşku vericidir.
• Yalan hiçbir şeyi yerinden kımıldatmaz.
• Doğrulama yanlılığı (confirmation bias): neden yalnızca inandığımız şeyi destekleyen bilgiye dikkat ederiz? Bir fikrimizi değiştirmek için gereken kanıtı, onu korumak için gerekenden neden daha yüksek tutarız?
• Dunning-Kruger etkisi: neden en az bilenler bazen en çok kendine güvenir? Bir konuda bilgimiz arttıkça özgüvenimiz neden önce düşebilir?
• Çapalama etkisi (anchoring): ilk duyduğumuz sayı sonraki tüm tahminlerimizi neden sabitler? Pazarlıkta ilk fiyatı söyleyen taraf neden avantajlı olur?
• Ulaşılabilirlik önyargısı (availability heuristic): aklımıza kolay gelen örnekleri neden daha olası sanırız? Uçak kazası haberinden sonra uçmaktan korkmamız bu yanlılığı nasıl açıklar?
• Batık maliyet yanılgısı (sunk cost fallacy): bittiğini bildiğimiz bir şeye neden 'bu kadar emek verdim' diye devam ederiz? Geçmiş kayıp, gelecekteki kararlarımızı neden esir alır?
• Geriye dönük bilme yanlılığı (hindsight bias): bir şey olduktan sonra neden 'zaten bunu bekliyordum' deriz? Sonucu bilmek, geçmişteki belirsizliği hafızamızda nasıl silip atıyor?
• Olumsuzluk önyargısı (negativity bias): neden bir övgü yerine tek bir eleştiriyi günlerce düşünürüz? Kötü olayların iyilere göre daha ağır basması evrimsel olarak ne işimize yaramış olabilir?
• Barnum etkisi (Forer etkisi): burç yorumları neden herkese 'tam bana göre' gelir? Belirsiz ve olumlu ifadeleri neden kişisel bir gerçek sanırız?
• Temel atfetme hatası (fundamental attribution error): başkası hata yapınca 'karaktersiz', biz yapınca 'koşullar böyleydi' demeyi neden seçeriz? Aynı davranışı kimin yaptığına göre neden farklı yargılarız?
• Bilişsel çelişki (cognitive dissonance): davranışımız inancımızla çatıştığında neden rahatsızlık duyar ve fikrimizi kıvırırız? Sigara içen biri 'dedem de içti 90 yaşadı' derken aslında ne yapıyor?
• Çerçeveleme etkisi (framing effect): 'yüzde 90 hayatta kalır' ile 'yüzde 10 ölür' aynı gerçek olduğu halde neden farklı kararlar aldırır? Bir bilginin sunumu içeriği kadar mı önemli?
• Kayıptan kaçınma (loss aversion): 100 lira kaybetmenin acısı neden 100 lira kazanmanın sevincinden büyüktür? Bu asimetri risk alma biçimimizi nasıl şekillendirir?
• Sürü psikolojisi ve uyum (conformity): çoğunluk yanlış bir cevap verdiğinde neden biz de ona uyarız? Ait olma ihtiyacı doğruyu görme yetimizi bastırabilir mi?
• Otoriteye itaat: bir uzman ya da amir söyledi diye vicdanımıza aykırı şeyleri neden yapabiliyoruz? Sorumluluğu 'emri veren' kişiye devretmek bizi rahatlatır mı?
• Halo etkisi (halo effect): birini çekici ya da güler yüzlü bulunca neden aynı zamanda zeki ve dürüst sanırız? Tek bir olumlu izlenim tüm yargımızı nasıl boyar?
• İyimserlik yanlılığı (optimism bias): kötü şeylerin 'başkasının başına geleceğini' neden düşünürüz? Kendimizi ortalamadan daha şanslı görmek karar verirken bizi nasıl yanıltır?
• Sıcaklık-üzerinden yargılama, mevcut duygu durumu (affect heuristic): bir şey hoşumuza gidince riskini düşük, zararını az sanmamız neden? Duygularımız mantığımızın yerine karar verebilir mi?
• Yanlış fikir birliği etkisi (false consensus effect): kendi görüşümüzü neden 'çoğu insan zaten böyle düşünür' diye genelleriz? Kendi bakış açımızı normun ölçüsü sanmak nereden geliyor?
• Kendine hizmet eden yanlılık (self-serving bias): başarı bizim, başarısızlık hep dış koşulların mı? Ego'yu korumak için gerçeği çarpıtmayı neden farkında olmadan yaparız?
• Sıcak-soğuk empati boşluğu (hot-cold empathy gap): tokken aç halimizi, sakinken öfkeli halimizi neden doğru tahmin edemeyiz? Şu anki duygumuz gelecekteki kararlarımızı öngörmemizi nasıl engeller?
• Sahiplik etkisi (endowment effect): bir şey bize ait olunca değeri neden aniden artar? Sattığımız eşyaya istediğimiz fiyat, satın alırken vermeye razı olduğumuzdan neden yüksek?
• Durağanlık yanlılığı (status quo bias): değişim daha iyi olsa bile neden 'olduğu gibi kalsın' deriz? Seçim yapmamak da bir seçimken, hareketsizliği neden güvenli sanarız?
• Bandwagon etkisi (popülerliğe uyma): bir şey yaygınlaşınca neden doğruluğundan bağımsız olarak ona meylederiz? 'Herkes yapıyorsa doğrudur' varsayımı nerede çöker?
• Kesinlik yanılsaması ve aşırı özgüven (overconfidence): tahminlerimizin doğruluğunu neden olduğundan yüksek sanarız? 'Eminim' dediğimiz şeylerde ne sıklıkta yanılıyoruz?
• Sıfır riski yanılgısı (zero-risk bias): küçük bir riski tamamen sıfırlamak için, büyük riskleri azaltmaktan neden vazgeçeriz? 'Tamamen güvenli' hissini gerçek faydaya neden tercih ederiz?
• Hayatta kalma yanlılığı (survivorship bias): sadece başaranlara bakıp 'sırrı' onlardan öğrenmeye çalışmak neden yanıltır? Göremediğimiz başarısızlar hikayenin neresinde kayboluyor?
• Sıcaklık hatası, son izlenim etkisi (recency effect): bir listede en son duyduğumuz şeyleri neden daha iyi hatırlarız? Kararlarımız en yeni bilgiye orantısız ağırlık verir mi?
• İlk izlenim etkisi (primacy effect): biriyle ilk karşılaşmadaki izlenim neden sonrakileri gölgeler? Başlangıçta oluşan yargıyı değiştirmek neden bu kadar zordur?
• Gruplarda düşünce körlüğü (groupthink): uyumlu bir grup neden kötü kararları eleştirmeden alır? Muhalif olmamak için herkesin sustuğu bir odada gerçek nasıl kaybolur?
• Planlama yanılgısı (planning fallacy): bir işin ne kadar süreceğini neden hep olduğundan az tahmin ederiz? Geçmişte hep geç kaldığımız halde bir sonraki sefere neden iyimseriz?
• Sıcaklık atfı, mere-exposure etkisi (aşinalık): sadece bir şeye defalarca maruz kalmak onu neden daha çok sevdirir? Tanıdıklık, kaliteyle karıştırılır mı?
• Temsililik sezgiselliği (representativeness heuristic): birini bir kalıba benzetince olasılık hesabını neden gözardı ederiz? 'Tam kütüphaneci tipi' derken istatistiği nasıl unuturuz?
• Birleşim yanılgısı (conjunction fallacy): 'banker ve feminist' olmasını sadece 'banker' olmasından neden daha olası sanarız? Hikaye ne kadar detaylıysa neden daha inandırıcı gelir?
• Kumarbaz yanılgısı (gambler's fallacy): yazı arka arkaya gelince 'artık tura gelmeli' demek neden yanlıştır? Bağımsız olaylara neden hafıza ve adalet atfederiz?
• Sıcaklık yanılsaması, IKEA etkisi: kendi emeğimizle yaptığımız şeyi neden olduğundan değerli buluruz? Emek, nesnenin gerçek değerini gözümüzde nasıl şişirir?
• Otomatik önyargı, iç grup kayırması (in-group bias): kendi grubumuzdakileri neden otomatik olarak daha iyi ve haklı görürüz? 'Biz' ve 'onlar' ayrımı ne kadar keyfi temellere kurulabilir?
• Kör nokta yanlılığı (bias blind spot): başkalarındaki önyargıları kolayca görürken kendimizinkini neden fark edemeyiz? Tarafsız olduğumuza dair inanç en büyük yanılgı mı?
• Sabitlenmiş düşünce, fonksiyonel sabitlik (functional fixedness): bir nesneyi sadece alışıldık amacı için görüp başka çözümleri neden kaçırırız? Zihnimiz alıştığı kalıptan nasıl zorlukla çıkar?
• Sıcaklık etkisi, duygusal tahmin hatası (affective forecasting): bir şeyi elde edince ne kadar mutlu olacağımızı neden abartırız? İstediğimize kavuştuğumuzda beklenen mutluluk neden çabuk söner?
• Kendini gerçekleştiren kehanet (self-fulfilling prophecy): bir şeye inanmak, onu gerçek kılan davranışları nasıl tetikler? Öğretmenin bir çocuğa inancı onun başarısını gerçekten değiştirir mi?
• Seçim aşırısı (choice overload): daha çok seçenek neden bizi daha mutsuz ve kararsız bırakır? Sonsuz seçenek karşısında hiç seçmemeyi neden tercih ederiz?
• Sıcaklık hafızası, yeniden yapılandırıcı bellek (misinformation effect): bir olayı hatırlarken sonradan duyduğumuz bilgiyi anının içine neden karıştırır? Hafıza bir kayıt mı yoksa her seferinde yeniden kurulan bir inşaat mı?
• Asch uyum deneyi: bir odada herkes aynı yanlış cevabı verirken sen doğruyu bilsen bile onlara uyar mıydın? Gözümüzün gördüğüne mi yoksa grubun dediğine mi inanırız?
• Milgram itaat deneyi: sırf otorite figürü söyledi diye bir yabancıya zarar verecek kadar itaat eder miyiz? Sorumluluğu emri verene devrettiğimizde vicdanımız susuyor mu?
• Seyirci etkisi: kalabalık bir yerde biri bayılsa neden kimse kımıldamaz ama tek başına şahit olsan hemen koşarsın? Kalabalık bizi neden pasifleştiriyor?
• Sorumluluğun yayılması: 'nasıl olsa başkası ilgilenir' düşüncesi ne kadar tehlikeli? Kalabalık büyüdükçe herkesin üzerine düşen sorumluluk neden azalıyor gibi hissediliyor?
• Grup düşüncesi: fazla uyumlu bir ekipte neden kimse itiraz etmez ve kötü kararlar alınır? Herkesin aynı fikirde olması bir güç mü yoksa bir tehlike mi?
• Sosyal kimlik kuramı: neden bir takımı, bir şehri, bir grubu 'biz' diye sahiplenir ve kendimizi onunla tanımlarız? Ait olduğumuz gruplar kimliğimizin ne kadarını oluşturuyor?
• Temel atıf hatası: başkası hata yapınca 'karaktersiz' deriz, biz yapınca 'koşullar zorladı' deriz; neden başkalarını kişiliğiyle, kendimizi durumla açıklıyoruz?
• Bilişsel çelişki: inandığımızla yaptığımız çelişince neden rahatsız oluruz, ve bu rahatsızlığı bazen davranışımızı değil düşüncemizi değiştirerek çözeriz?
• Sosyal kaytarma: grup halinde çalışırken neden herkes biraz daha az çabalar? Kalabalıkta emeğimizin görünmez olduğunu hissedince tembelleşir miyiz?
• İç grup kayırmacılığı: neden kendi grubumuzdakine hemen güvenir, dışarıdakine mesafeli davranırız? Aynı insanı sadece 'bizden' ya da 'onlardan' saymak algımızı ne kadar değiştiriyor?
• Kendine hizmet eden yanlılık: başarı bizim, başarısızlık hep dış etkenlerin suçu; egomuzu korumak için gerçekleri neden bu kadar kolay eğip bükeriz?
• Aktör-gözlemci yanlılığı: kendi davranışımızı durumla, başkasınınkini kişiliğiyle açıklarız; aynı olayı iç ve dış gözle bakınca neden bambaşka yorumluyoruz?
• Stanford hapishane deneyi: sıradan insanlar bir rol ve üniforma verildiğinde neden zalimleşebiliyor? Kötülük kişiliğimizde mi yoksa içine sokulduğumuz durumda mı gizli?
• Bilgisel ve normatif sosyal etki: bazen doğruyu öğrenmek için, bazen dışlanmamak için gruba uyarız; senin uyum davranışların hangisinden besleniyor?
• Norm oluşumu deneyi: belirsiz bir durumda insanlar birbirinin tahminlerine bakarak ortak bir 'gerçek' üretir; gruplar gerçekliği nasıl inşa ediyor?
• Gerçekçi çatışma kuramı: iki grup kıt bir kaynak için yarışınca düşmanlık nasıl doğar, ve ortak bir hedef bu düşmanlığı nasıl eritir?
• Minimal grup paradigması: insanlar tamamen anlamsız bir kritere göre bile gruplara ayrılınca kendi grubunu kayırmaya başlar; önyargı için gerçek bir sebep gerekli mi?
• Bireysellik yitimi: kalabalık içinde ya da maskenin ardında insanlar neden tek başlarına asla yapmayacakları şeyleri yapar? Anonimlik ahlaki frenlerimizi gevşetiyor mu?
• Sosyal kolaylaştırma: başkaları bizi izlerken bazı işlerde daha iyi, bazılarında daha kötü oluruz; seyirci varlığı performansımızı neden bu kadar etkiliyor?
• Grup kutuplaşması: benzer düşünen insanlar tartışınca fikirler neden yumuşamaz da daha uca kayar? Aynı kafadakilerle konuşmak bizi neden radikalleştiriyor?
• Çoğulcu cehalet: herkes içten içe rahatsız olduğu halde 'herhalde bir tek ben böyle düşünüyorum' diye susunca yanlış bir norm nasıl ayakta kalır?
• Azınlık etkisi: tutarlı ve kararlı bir azınlık zamanla çoğunluğun fikrini nasıl değiştirebilir? Değişim neden bazen en inatçı birkaç kişiden başlar?
• Önce küçük sonra büyük: küçük bir ricayı kabul edince neden büyüğüne de 'evet' demeye daha yatkın oluruz? Tutarlı görünme isteği bizi nasıl kullanıyor?
• Kapıyı yüze çarpma: abartılı bir istek reddedilince sonrasındaki makul isteği neden daha kolay kabul ederiz? Reddetmek bizi neden borçlu hissettiriyor?
• Karşılıklılık ilkesi: birinden küçük bir iyilik görünce neden kendimizi ona borçlu hissederiz? Bedava bir ikram bile satın alma kararımızı değiştirebiliyor mu?
• Sosyal kanıt: ne yapacağımızı bilemediğimizde neden başkalarının davranışına bakarız? 'Herkes yapıyorsa doğrudur' varsayımı ne zaman bizi yanlışa sürüklerdi?
• Kıtlık ilkesi: bir şey azaldıkça ya da 'son fırsat' dendikçe neden birden daha çok isteriz? Kaybetme korkusu arzumuzu nasıl şişiriyor?
• Adil dünya inancı: 'herkes hak ettiğini bulur' düşüncesi neden bazen kurbanı suçlamamıza yol açar? Dünyanın adil olduğuna inanmak neyi görmemizi engelliyor?
• Kendini gerçekleştiren kehanet: birinden bir şey beklediğimizde davranışımızla o beklentiyi gerçek kılabiliyoruz; öğretmenin inancı öğrencinin başarısını gerçekten değiştirir mi?
• Hale etkisi: birini çekici ya da güler yüzlü bulunca neden onu aynı zamanda zeki ve iyi niyetli de sanarız? Tek bir olumlu özellik tüm yargımızı nasıl boyuyor?
• Sadece maruz kalma etkisi: bir şarkıyı ya da yüzü ne kadar çok görürsek neden onu o kadar çok sevmeye başlarız? Aşinalık beğeniye nasıl dönüşüyor?
• Yetersiz gerekçelendirme: insanlar sıkıcı bir işi küçük bir ödül için yaptıklarında neden onu gerçekten eğlenceli bulmaya başlar? Az ödeme neden fikri daha çok değiştiriyor?
• Çabanın gerekçelendirilmesi: bir şeye ne kadar çok emek ve zorluk katlanırsak neden ona o kadar çok değer veririz? Zor kazanılan şey neden daha kıymetli hissettiriyor?
• Ahlaki çözülme: normalde vicdanlı insanlar zararlı davranışları nasıl kendilerine mübah kılar; 'başka çare yoktu', 'onlar da hak etti' gibi bahaneler iç sesimizi nasıl susturuyor?
• Ajan durumu: birine itaat ederken kendimizi olayın faili değil sadece bir 'araç' gibi görmeye başlarız; sorumluluğu birine devrettiğimizde ne kadarını gerçekten devretmiş oluruz?
• Doğrulama yanlılığı: neden inandığımızı destekleyen kanıtları arar, çelişenleri görmezden geliriz? Fikrimizi değil de haklı olduğumuzu korumak neden bu kadar cazip?
• Kalıp yargı tehdidi: bir grup hakkındaki olumsuz önyargıyı hatırlatmak, o gruptan birinin performansını gerçekten düşürebiliyor; başkalarının beklentileri bize nasıl ayak bağı oluyor?
• Karar sonrası çelişki: iki seçenek arasında zorlanıp birini seçtikten sonra neden seçmediğimizi kötüler, seçtiğimizi güzelleriz? Karar vermek gerçekten rahatlatır mı?
• Sosyal karşılaştırma kuramı: kendimizi değerlendirmek için neden sürekli başkalarıyla kıyaslarız? Mutluluğumuz sahip olduklarımızdan çok çevremizdekilere göre konumumuza mı bağlı?
• Çoğuya uyma etkisi: bir fikir ya da ürün popülerleştikçe neden ona katılma eğilimimiz artar? Bir şeyi beğenmemizin sebebi değeri mi yoksa çoğunluğun onu seçmesi mi?
• Aralıklı tekrar etkisi: aynı bilgiyi bir gecede sıkıştırarak çalışmak yerine günlere yaymak neden daha kalıcı öğrenme sağlar? Beynimiz araya giren zamandan tam olarak nasıl faydalanıyor?
• Test etme etkisi: bir konuyu tekrar tekrar okumak yerine kendini sınamak neden daha çok pekiştiriyor? Hatırlamaya çalışma çabası öğrenmenin kendisi mi?
• Unutma eğrisi: yeni öğrenilen bilginin büyük kısmını ilk 24 saatte kaybediyoruz. Peki unutmak bir arıza mı, yoksa beynin gereksizi eleme yöntemi mi?
• Merkezi yönetici: dikkatimizi neye vereceğimize karar veren bu 'patron' sistem yorulunca neden basit hatalar yapıyoruz? Zihinsel yorgunluk aslında ne demek?
• Bellek pekişmesi: yeni bir anı neden öğrenildiği anda değil, saatler hatta günler sonra kalıcılaşıyor? Bir bilgiyi 'yerine oturtmak' fiziksel olarak ne anlama gelir?
• Uyku ve hafıza: gece uyurken beyin gündüz öğrendiklerimizi neden tekrar oynatıyor? Bir şeyi hatırlamak istiyorsak ders çalışmak mı uyumak mı daha önemli?
• Nöroplastisite: beyin sabit bir organ değil, öğrendikçe fiziksel olarak değişiyor. 'Birlikte ateşleyen nöronlar birbirine bağlanır' ilkesi öğrenmeyi nasıl açıklar?
• Uzun süreli güçlenme: iki nöron arasındaki bağlantı tekrar tekrar kullanıldıkça güçlenir. Bir alışkanlığın beyinde bir 'yol' açması tam olarak bu mu?
• Zeigarnik etkisi: yarım kalan işleri, tamamlananlardan neden daha iyi hatırlıyoruz? Kapatılmamış bir dosya zihinde nasıl aktif kalıyor?
• Çift kodlama: bir bilgiyi hem kelimeyle hem görselle işlediğimizde neden daha iyi akılda kalıyor? Zihnimizde iki ayrı hatırlama kanalı mı var?
• Serpiştirme etkisi: benzer konuları blok blok çalışmak yerine karıştırmak neden daha iyi öğretiyor? Kafa karışıklığı bazen öğrenmenin dostu olabilir mi?
• İşlem derinliği: bir bilgiyi sadece sesine bakarak değil anlamını düşünerek işlersek daha iyi hatırlıyoruz. 'Anlayarak çalışmak' beyinde neyi değiştiriyor?
• Kodlama özgüllüğü: bir bilgiyi hangi bağlamda öğrendiysek o bağlamda daha iyi hatırlıyoruz. Sınav aynı sınıfta yapılırsa daha mı iyi hatırlarız?
• Bağlama bağlı bellek: dalgıç deneyinde su altında öğrenilen kelimeler su altında daha iyi hatırlandı. Çevre ipuçları hafızanın anahtarı mı?
• Duruma bağlı bellek: bir şeyi hangi ruh haliyle öğrendiysek o ruh haline döndüğümüzde daha iyi hatırlıyoruz. İç durumumuz da bir ipucu mu?
• Dizisel konum etkisi: bir listenin baş ve sonundaki maddeleri ortadakilerden neden daha iyi hatırlıyoruz? İki farklı bellek sistemi mi devrede?
• Üretim etkisi: bir cevabı kendimiz üretirsek, hazır okuduğumuzdan daha iyi hatırlıyoruz. Zorlanmak neden hafızaya yazıyor?
• Von Restorff etkisi: bir listede sıradışı olan öğeyi ötekilerden daha iyi hatırlıyoruz. Farklı olmak neden akılda kalmanın en kolay yolu?
• Flaş anı: önemli bir olayın duyulduğu anı sanki fotoğraf gibi net hatırlarız ama bu netlik çoğu zaman yanıltıcı. Güvendiğimiz anılar neden yanlış olabilir?
• Yeniden pekişme: her hatırladığımızda anı kırılgan hale gelir ve değişebilir. Bir anıyı hatırlamak onu bozmak anlamına mı geliyor?
• Loci yöntemi: bilgileri zihinsel bir mekana yerleştirerek hatırlama tekniği binlerce yıldır kullanılıyor. Mekan hafızamız neden bu kadar güçlü?
• Arzu edilen zorluklar: öğrenmeyi kolaylaştıran şeyler bazen kalıcılığı azaltır; öğrenmeyi zorlaştıran şeyler ise artırır. Rahatlık öğrenmenin düşmanı mı?
• Öğrenme yanılsaması: bir metni akıcı okuyunca 'öğrendim' sanırız ama sınavda takılırız. Kendi öğrenmemizi değerlendirmede neden bu kadar kötüyüz?
• Dilin ucunda olma: bir kelimeyi biliyoruz ama bir türlü söyleyemiyoruz. Bu hem bilme hem bilmeme hali hafızamızın nasıl kataloglandığını mı gösteriyor?
• Anlamsal ve olaysal bellek: 'Paris Fransa'nın başkenti' bilgisiyle 'geçen yaz Paris'e gittim' anısı ayrı sistemlerde mi saklanıyor? Bilmek ile hatırlamak farklı şeyler mi?
• İşlemsel bellek: bisiklete binmeyi anlatamayız ama yaparız. Bedene yerleşen bilgi neden kelimelerle ifade edilemiyor?
• Şema kuramı: yeni bilgiyi hep var olan zihinsel kalıplarımıza göre anlar ve çarpıtırız. Hafızamız bir kayıt cihazı mı yoksa bir yorumcu mu?
• Yanıltma etkisi: bir olaydan sonra sorulan sorunun biçimi bile anının nasıl hatırlandığını değiştirebiliyor. Tanık ifadeleri ne kadar güvenilir?
• Bilişsel yük kuramı: çalışan bellek aşırıldığında öğrenme durur. Bir dersin nasıl anlatıldığı, ne anlatıldığından daha mı belirleyici?
• Fonolojik döngü: zihnimizde bir telefon numarasını tekrarlayarak tuttuğumuz o 'iç ses' aslında nasıl çalışıyor? Neden tekrarlamayı kesince numara uçuluveriyor?
• Görsel-uzamsal defter: gözümüzü kapatıp odamızı zihnimizde gezebilmemizi sağlayan sistem bu. Hayal kurmak ile hatırlamak aynı kaynağı mı kullanıyor?
• Getirmenin yol açtığı unutma: bir şeyi hatırlamak, onunla ilişkili başka şeyleri bastırabiliyor. Hatırlamak aslında seçici bir unutma süreci mi?
• Fazladan öğrenme: bir konuyu 'öğrendim' dediğimiz noktadan sonra çalışmaya devam etmek kalıcılığı artırıyor. Yeterince bilmek ile ustalaşmak arasındaki fark ne?
• İşlenmeye uygun aktarım: bir bilgiyi nasıl test edileceğimize benzer biçimde çalışırsak daha başarılı oluruz. Çalışma yöntemi sınava göre mi şekillenmeli?
• Ayrıntılı tekrar: bir bilgiyi zaten bildiklerimizle ilişkilendirerek tekrar etmek, sadece papağan gibi tekrarlamaktan neden çok daha etkili?
• Leitner sistemi: bildiğimiz kartları seyrek, bilmediklerimizi sık göreceğimiz aralıklı tekrar sistemi. Öğrenmeyi bir algoritmaya devretmek mümkün mü?
• Olaysal tampon: farklı kaynaklardan gelen bilgileri tek bir sahnede birleştiren bu sistem, dağılmış parçaları nasıl bütünleşik bir anıya çeviriyor?
• Bildiğini hissetme: bir sorunun cevabını bilmesek de cevabı tanıyıp tanıyamayacağımızı önceden sezebiliyoruz. Bu iç sezgi nereden geliyor?
• Akış (flow) hali, Csikszentmihalyi: bir işe öyle dalarız ki zaman kaybolur. Bu hal en çok beceri ile zorluk dengelendiğinde ortaya çıkıyormuş. Peki çok kolay işler neden bizi sıkarken çok zor işler neden kaygılandırıyor?
• Csikszentmihalyi'ye göre akış anlarında benlik bilinci kayboluyor, kendimizi unutuyoruz. En mutlu olduğumuz anlarda 'ben' düşüncesinin silinmesi ne anlama geliyor?
• Gelişim zihniyeti ve sabit zihniyet, Dweck: yeteneklerin doğuştan sabit mi yoksa geliştirilebilir mi olduğu inancımız her şeyi değiştiriyor. 'Ben matematikçi değilim' demek gerçekten bir gerçek mi, yoksa bir kalıp mı?
• Dweck'in araştırmasında çocuklara 'çok akıllısın' demek yerine 'çok çabaladın' demek daha dayanıklı kıldı. Övülme şekli neden başarısızlık karşısındaki tutumumuzu belirliyor?
• Sabit zihniyetli biri başarısızlığı 'ben yetersizim' diye okurken gelişim zihniyetli biri 'henüz öğrenemedim' diye okuyor. Aynı olay iki kişiye neden bu kadar farklı geliyor?
• Öz-belirleme kuramı, Deci ve Ryan: insan üç temel ihtiyaç taşıyormuş, özerklik, yetkinlik ve ilişkililik. Bir işi 'kendim seçtim' hissi neden onu yapmayı bu kadar kolaylaştırıyor?
• Deci'nin deneyinde bulmaca çözen insanlara para verilince, para kesilince ilgileri kayboldu; para verilmeyenler ise oynamaya devam etti. Ödül, sevdiğimiz şeyi neden işten çıkarıyor?
• Aşırı gerekçelendirme etkisi (overjustification): zevk için yaptığımız bir şeye dış ödül eklenince motivasyonumuz düşüyor. Hobisini işe çeviren insanların o hobiden soğuması bununla mı açıklanır?
• Öğrenilmiş çaresizlik, Seligman: tekrar tekrar kaçamadığımız kötü durumlar bize 'hiçbir şey değişmez' diye öğretiyor, sonra kaçış mümkün olsa bile denemiyoruz. Umutsuzluk öğrenilebilir bir şey mi?
• Seligman'ın köpek deneyinde hayvanlar kaçamayacaklarını öğrenince, kapı açıldığında bile hareketsiz kaldı. İnsanın da hayatta 'nasıl olsa olmaz' diye deneme cesaretini kaybetmesi aynı şey mi?
• Seligman sonradan 'öğrenilmiş iyimserlik' kavramını geliştirdi: çaresizlik öğrenilebiliyorsa umut da öğretilebilir. Bir insanın açıklama tarzını değiştirmek onu gerçekten daha dayanıklı kılar mı?
• Ego tükenmesi (ego depletion): irade gücü sınırlı bir yakıt gibiymiş, gün boyu direnç gösterince akşam en zayıf olduğumuz noktaya geliyoruz. Diyetlerin çoğunun neden geceleri bozulduğuyla ilgili olabilir mi?
• Baumeister'in ego tükenmesi kavramı son yıllarda tekrar denendiğinde bazen doğrulanamadı, replikasyon krizinin ortasında kaldı. Bir psikoloji bulgusuna ne zaman gerçekten güvenebiliriz?
• İçsel ve dışsal motivasyon: bir şeyi kendi için mi yoksa dışardaki bir ödül için mi yapıyoruz? Sırf sınavdan geçmek için çalışmakla, merak ettiğin için çalışmak arasındaki fark öğrenmede ne kadar önemli?
• Özerklik ihtiyacı, öz-belirleme kuramı: insanlar mecbur bırakıldıklarında sevdikleri şeyi bile yapmaktan soğur. Bir işi 'zorunlu' hale getirmek onu neden daha az çekici kılıyor?
• Yetkinlik ihtiyacı: kendimizi bir şeyde ilerliyor hissetmek başlı başına motive edici. Oyunların seviye atlatma sistemi tam da bu ihtiyacı mı kullanıyor?
• Yaklaşma ve kaçınma motivasyonu: bazı insanlar başarı kazanmak için, bazıları başarısızlıktan kaçınmak için çalışır. Aynı notu alan iki öğrencinin biri sevinip diğerinin sadece rahatlaması neden?
• Başarı hedefleri kuramı: 'öğrenmek için' çalışmak ile 'diğerlerinden iyi görünmek için' çalışmak farklı sonuçlar doğurur. Başkalarına kanıtlamak için çalışmak neden uzun vadede yoruyor?
• Yerm-etki (Yerkes-Dodson yasası): performans, uyarılma düşük olduğunda da çok yüksek olduğunda da düşüyor, orta seviyede en iyi. Biraz heyecan neden faydalıyken çok heyecan neden felç ediyor?
• Öz-yeterlik, Bandura: bir işi başarabileceğimize dair inancımız, gerçek yeteneğimiz kadar sonucu etkiliyor. 'Yapabilirim' inancı neden bazen yetenekten daha belirleyici oluyor?
• Erteleme davranışı ve şimdiki ana aşırı değer verme: gelecekteki ödülü bugünkü küçük rahatlığa feda ediyoruz. Yarın yapacağımıza inandığımız şeyi bugün neden hep erteliyoruz?
• Zeigarnik etkisi: tamamlanmamış işleri, biten işlerden daha iyi hatırlarız; beynimiz yarım kalanı sıkıştırır. Yatakta uyuyamayıp bitmemiş işlerin aklımıza üşüşmesi bununla mı ilgili?
• Kendini engelleme (self-handicapping): sınav öncesi bilerek çalışmayıp 'zaten hazırlanmadım' demek, başarısız olursak egomuzu korur. Neden bazen başarısız olmak için kendimize bahane hazırlarız?
• Beklenti-değer kuramı: bir şeye ne kadar çabalayacağımız, hem başarma ihtimaline hem de o şeyin bizim için değerine bağlı. Başarma şansımız düşükse yeteneğimiz olsa bile neden denemekten vazgeçiyoruz?
• İçsel motivasyonu besleyen merak: Berlyne'e göre bilgideki küçük boşluklar bizi rahatsız edip doldurmaya iter. Bir sorunun cevabını bilmemek neden bu kadar kaşındırıcı bir his?
• Büyüme hedefi ile performans hedefi farkı: çocuklara zor problem verildiğinde gelişim odaklı olanlar keyif aldı, performans odaklı olanlar çabuk pes etti. Zorluğu tehdit değil fırsat görmek öğrenilebilir mi?
• İçekleştirme (internalization), öz-belirleme kuramı: dışardan dayatılan bir kuralı zamanla kendi değerimiz haline getirebiliyoruz. 'Yapmalıyım'ın 'yapmak istiyorum'a dönüşmesi nasıl oluyor?
• İyimserlik-kötümserlik açıklama tarzı, Seligman: kötü bir olayı 'her zaman, her yerde, benim yüzümden' diye okumak çaresizliği büyütür. Bir başarısızlığı nasıl anlatırsak toparlanmamız kolaylaşır?
• Otelotelik hedefler (autotelic): Csikszentmihalyi'ye göre bazı insanlar bir işi sonucu için değil, yapmanın kendisi için sever. Ödül olmasa bile bir şeyi yapmak istemek nasıl bir iç durum?
• İlişkililik ihtiyacı, öz-belirleme kuramı: bağlandığımız insanlar bir şeyi önemsediğinde biz de önemsemeye başlıyoruz. Sevdiğimiz bir öğretmen yüzünden bir derse aşık olmak bununla mı açıklanır?
• Büyüme zihniyetini yanlış anlama: Dweck sonradan 'sahte gelişim zihniyeti'ne dikkat çekti, sadece 'çaba her şeydir' demek yetmiyor, doğru strateji de gerekiyor. Çok çalışmak neden tek başına yeterli değil?
• Kaygı ve akış ilişkisi: Csikszentmihalyi'nin modelinde zorluk beceriyi çok aştığında kaygı, çok altında kaldığında can sıkıntısı doğuyor. Yeni bir şey öğrenirken o 'tam kıvamında zorlanma' noktasını nasıl buluruz?
• Hedef belirleme kuramı, Locke ve Latham: belirsiz 'elimden geleni yapayım' hedefleri, somut ve zorlu hedeflerden daha zayıf performans getiriyor. Net bir hedef neden bizi daha çok itiyor?
• İçsel motivasyonu koruma paradoksu: çocuğa sevdiği resmi çizmesi için ödül söz verilince resim yapmayı bırakıyor. Sevdiğimiz şeyi 'iş'e çevirmemenin sırrı ne olabilir?
• Uygulama niyetleri (implementation intentions), Gollwitzer: 'yapacağım' yerine 'X olursa Y yapacağım' demek hedefe ulaşmayı ciddi artırıyor. Niyeti bir duruma bağlamak neden bu kadar işe yarıyor?
• Aksi tepki (reaktans), Brehm: özgürlüğümüz kısıtlandığında tam da yasaklanan şeyi daha çok isteriz. 'Sakın yapma' denilen şeyi neden birden yapasımız geliyor?
• Başarma ihtiyacı, McClelland: bazı insanlar zorlu ama ulaşılabilir hedeflerle motive olur, çok kolay ya da çok zor olan onları çekmez. Neden en çok 'zar zor başarılabilir' şeyler bizi heyecanlandırır?
• Grit, azim ve tutku, Duckworth: uzun vadeli başarıda yetenekten çok, bir hedefe yıllarca sadık kalabilme yetisi belirleyici olabiliyor. Zeka mı yoksa pes etmemek mi daha çok fark yaratır?
• Öz-belirleme sürekliliği: motivasyon 'hiç istemiyorum'dan 'tamamen benimsedim'e uzanan bir yelpaze, siyah-beyaz değil. Bir işi yapma isteğinin farklı tonları olduğunu fark etmek ne değiştirir?
• Merak ve dopamin: beynimiz beklenmedik ödülü, beklenene göre daha güçlü işaretliyor. Yeni bir şey öğrenmenin verdiği haz neden tanıdık şeyden daha keskin?
• Kendine şefkat, Neff: başarısız olduğumuzda kendimize bir arkadaşa davranır gibi davranmak, sert öz-eleştiriye göre daha çok motive ediyor. Kendine acımasız olmak neden ilerlemeyi yavaşlatıyor?
• Alıştığı seviyeye geri dönme (hedonik uyum): büyük bir başarı ya da satın alma bizi mutlu ediyor ama kısa sürede eski ruh halimize dönüyoruz. O zaman hedeflere ulaşmak neden kalıcı mutluluk getirmiyor?
• Big Five'ta 'deneyime açıklık' boyutu: yeni fikirlere açık insanlar neden daha kolay fikir değiştirir? Açıklık yüksekse bağlılık zorlaşır mı?
• Big Five'ta 'sorumluluk' (conscientiousness) boyutu yaşam başarısını en çok yordayan özellik sayılır. Peki aşırı sorumluluk bir noktadan sonra insanı felç eder mi?
• Big Five'ta 'nörotisizm': kaygıya yatkın insanlar tehlikeyi daha erken görür. Bu bir zayıflık mı yoksa evrimsel bir avantaj mı?
• Big Five'ta 'dışadönüklük' sadece sosyallik değil, ödül arayışıyla da ilgilidir. Neden dışadönükler daha çok risk alır?
• Big Five'ta 'uyumluluk' (agreeableness) yüksek insanlar herkesle iyi geçinir ama kendi çıkarını savunmakta zorlanır. İyi insan olmak bir dezavantaj olabilir mi?
• Freud'un 'bastırma' savunma mekanizması: acı veren bir anıyı tamamen unutmak gerçekten mümkün mü, yoksa o anı başka bir yerden mi çıkar?
• 'Yansıtma' savunma mekanizması: kendi kıskançlığımızı karşı tarafa yükleriz. Bir insanı en çok eleştirdiğimiz şey aslında bizim gizli yanımız mı?
• 'Yer değiştirme' (displacement): patrona kızıp evde kö...peğe bağırmak. Öfkeyi neden hep en güvenli hedefe boşaltırız, gerçek kaynağına değil?
• 'Yüceltme' (sublimation): saldırganlığı sporda, tutkuyu sanatta ifade etmek. En yıkıcı dürtülerimiz en yaratıcı eserlerin kaynağı olabilir mi?
• 'İnkar' savunma mekanizması: gerçeği gördüğü halde reddetmek. İnsan bir şeyi kabul edemeyecek kadar acı bulunca beyni onu nasıl 'görmemeyi' başarır?
• 'Bahane üretme' (rasyonalizasyon): istediğimizi alamayınca 'zaten istememiştim' demek. Aklımız duygumuzu haklı çıkarmak için ne kadar hızlı çalışır?
• 'Gerileme' (regression): stres altında çocuksu davranışlara dönmek. Yetişkin biri neden zorlanınca küfülür ya da susar?
• 'Karşıt tepki geliştirme' (reaction formation): birinden nefret ederken ona aşırı kibar davranmak. Abartılı bir sevgi gizli bir nefreti mi örtbas eder?
• Bowlby'nin bağlanma kuramı: bebeklikteki ilk ilişki, yetişkinlikteki aşk ilişkilerimizin şablonunu mu belirler?
• Ainsworth'un 'güvenli bağlanma' tipi: çocuk anne gidince üzülür, gelince rahatlar. Güvenli bağlanan biri ilişkilerinde neden daha az kaygılanır?
• 'Kaygılı bağlanma': sevgiyi kaybetme korkusuyla sürekli onay aramak. Neden bazı insanlar sevildiklerinden bir türlü emin olamaz?
• 'Kaçıngan bağlanma': yakınlaştıkça uzaklaşma ihtiyacı. Birine aşık olunca neden bazıları kaçar, mesafe koyar?
• Beck'in 'felaketleştirme' bilişsel çarpıtması: küçük bir hatadan en kötü senaryoyu üretmek. Zihin neden hep en olası değil en korkunç sonu hayal eder?
• 'Ya hep ya hiç' düşüncesi (siyah-beyaz düşünme): bir kez başarısız olunca 'tamamen başarısızım' demek. Gri tonları görmek neden bu kadar zor?
• 'Zihin okuma' çarpıtması: karşımızdakinin bizi yargıladığını varsaymak. Kanıtı olmadan başkalarının ne düşündüğünü neden bildiğimizi sanırız?
• 'Aşırı genelleme': bir kötü deneyimden 'hep böyle olur' sonucu çıkarmak. Tek bir olay neden bütün bir hayat kuralına dönüşür?
• 'Kişiselleştirme' çarpıtması: her şeyi kendi üzerine almak. Başkasının kötü ruh halini neden kendi hatamız sanırız?
• 'Meli-malı' düşüncesi (should statements): 'böyle yapmalıydım' baskısı. Kendimize koyduğumuz katı kurallar bizi motive mi eder yoksa suçlu mu hissettirir?
• 'Olumluyu geçersizleştirme': iltifatı 'sadece nazik oluyor' diye reddetmek. Beyin neden iyi haberi eleyip kötü haberi biriktirir?
• 'Duygusal muhakeme': 'kötü hissediyorum, öyleyse durum kötü' diye düşünmek. Duygumuz gerçekliğin kanıtı olabilir mi?
• Jung'un 'gölge arketipi': kendimizde kabul etmediğimiz, bastırdığımız yanlar. Reddettiğimiz yönlerimizle yüzleşmek bizi neden daha bütün yapar?
• Jung'a göre gölgeyi bastırdıkça gücü artar. Görmek istemediğimiz yanlarımız neden en beklenmedik anda patlak verir?
• Jung'un 'persona' kavramı: dış dünyaya taktığımız maske. Toplum içindeki 'rolümüz' ile gerçek benliğimiz arasındaki mesafe ne zaman tehlikeli olur?
• Jung'un 'gölgenin yansıtılması': kendi karanlığımızı düşmanda görmek. Nefret ettiğimiz insanlar bize kendimiz hakkında ne öğretir?
• Maslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisi: temel ihtiyaçlar karşılanmadan üzerdeki ihtiyaçlara geçilemez mi, yoksa aç bir sanatçı da yaratabilir mi?
• Maslow'un 'kendini gerçekleştirme' basamağı: potansiyelini tam yaşama. Kaç insan gerçekten bu basamağa ulaşır, yoksa çoğu alt basamaklarda mı takılır?
• Maslow'un 'ait olma' ihtiyacı: sevgi ve bağlanma temel bir gereksinim. Yalnızlık neden fiziksel bir acı gibi hissedilir?
• Maslow'un 'doruk deneyimleri' (peak experiences): zamanın durduğu, kendini aşma anları. Bu anlar neden bu kadar nadir ve akılda kalıcı?
• Rogers'ın 'koşulsuz olumlu kabul' kavramı: sevginin koşula bağlanması çocuğu nasıl şekillendirir? Şartlı sevgi büyüdüğümüzde neyi bozar?
• Rogers'ın 'ideal benlik' ile 'gerçek benlik' ayrımı: olmak istediğimizle olduğumuz arasındaki uçurum büyüdükçe mutsuzluk neden artar?
• Bandura'nın 'öz-yeterlik' kavramı: 'yapabilirim' inancı başarıyı gerçekten değiştirir mi, yoksa sadece bir his mi?
• Eysenck'in kişilik kuramında dışadönüklük beyindeki uyarılmışlığa bağlıdır. İçedönükler neden sessizliği, dışadönükler neden kalabalığı arar?
• 'Karanlık üçlü' (Dark Triad): narsisizm, makyavelizm ve psikopati. Bu özellikler neden bazı ortamlarda cezalandırılmaz, hatta ödüllendirilir?
• Kernberg'in narsisistik kişilik kavramı: dışta büyüklük, içte kırılganlık. Aşırı kendine hayranlık aslında gizli bir değersizlik korkusunu mu örter?
• Erikson'un psikososyal gelişim kuramında 'kimlik krizi': ergenlikte 'ben kimim' sorusu. Bu soruyu netleştiremeyen biri yetişkinlikte neden hala arayışta kalır?
• Adler'in 'aşağılık kompleksi' kavramı: eksiklik hissi bazı insanı ezerken bazısını nasıl üstün başarı için motive eder?
• 'Öğrenilmiş çaresizlik': tekrarlanan başarısızlıktan sonra denemeyi bırakmak. İnsan çıkış kapısı açıkken bile neden mücadele etmeyi bırakır?
• Sapir-Whorf hipotezi: konuştuğumuz dil düşünme biçimimizi gerçekten şekillendirir mi? Eskimoların karı anlatan onlarca kelimesi varsa, onlar karı bizden farklı mı görüyor, yoksa sadece farklı mı adlandırıyor?
• Dilsel belirlenimcilik: dilin bir kelimesi yoksa o kavramı düşünemez miyiz? Bir duyguyu adlandıran kelime öğrenince o duyguyu daha net mi hissetmeye başlarız?
• Kavramsal metafor kuramı: soyut şeyleri neden hep somut şeyler üzerinden düşünürüz? 'Zamanım yok', 'zaman kazandım' derken zamanı neden bir para gibi ele alırız?
• 'Tartışma savaştır' metaforu: fikir tartışmasını neden bir kavga dili ile anlatırız? 'Savunmasını yıktım', 'iddiasını vurdum' derken düşüncemiz de mi savaş gibi kuruluyor?
• Yönelimsel metaforlar: iyi olan neden hep 'yukarıda', kötü olan 'aşağıda'? 'Morali yüksek', 'keyfi yerlerde' derken mekansal yönü duyguya neden bağlarız?
• Zaman algısının metaforu: gelecek önümüzde mi, arkamızda mı? Bazı kültürler geçmişi öne koyar çünkü onu 'görebiliyoruz'; peki bu bizim zamanı hayal etme biçimimizi değiştirir mi?
• Zihin kuramı: başkalarının bizden farklı şeyler bildiğini, inandığını, istediğini ne zaman anlamaya başlarız? Bir çocuk bunu kaç yaşında 'keşfeder'?
• Yanlış inanç testi: bir çocuğa 'Ali kutunun içinde bilye olduğunu sanıyor ama biz onu taşıdık' denince, çocuk Ali'nin nereye bakacağını bilebilir mi? Bu yeti tam olarak ne zaman açılıyor?
• Chunking: telefon numarasını neden tek tek değil de üçer beşer gruplayarak ezberleriz? Zihnimiz bilgiyi paketleyerek nasıl daha fazlasını tutabiliyor?
• Sistem 1 ve Sistem 2: 2 kere 2'yi düşünmeden söyleriz ama 17 kere 24'te durur, zorlanırız. Beynimizdeki bu hızlı ve yavaş iki düşünme modu günlük kararlarımızı nasıl bölüyor?
• Bilişsel kolaylık: kolay okunan, akıcı gelen bir cümleyi neden daha doğru sanma eğilimindeyiz? Bir yazı tanıdık ve pürüzsüz geldiğinde beynimiz onu neden 'güvenilir' etiketler?
• Renk algısı ve dil: Rusça'da açık mavi ve koyu mavi için ayrı kelimeler var. Bu iki kelimeye sahip olmak, insanların mavinin tonlarını gerçekten daha hızlı ayırt etmesini sağlar mı?
• Düşünce dili: hiç kelime bilmeden düşünebilir miyiz? Zihnimizin, konuştuğumuz dilden bağımsız kendine ait bir 'iç dili' var mı?
• İç konuşma: kafamızın içinde kendimizle konuşmamız nereden gelir? Vygotsky'ye göre bu, çocuklukta yüksek sesle yaptığımız konuşmanın içeri çekilmiş hali; peki düşünmek aslında sessiz konuşmak mı?
• Sayısız diller: Piraha halkının dilinde 'bir', 'iki', 'üç' gibi kesin sayı kelimeleri yok. Sayı kelimeleri olmadan bir insan 'tam olarak yedi' kavramını düşünebilir mi?
• Mutlak yön dilleri: bazı topluluklar 'sağın' yerine hep 'kuzey-güney' der, 'ayağındaki karıncaya dikkat, doğunda' gibi. Sürekli pusula gibi düşünmek zorunda kalmak yön duygusunu değiştirir mi?
• Cinsiyetli diller: bir dilde 'köprü' dişil, diğerinde eril olabilir. Konuşanlar köprüleri, dişil olan dilde 'zarif', eril olanda 'sağlam' diye tanımlar mı? Dilbilgisi nesne algımızı boyar mı?
• Bedenlenmiş biliş: düşüncelerimiz sadece beyinde mi oluşur, yoksa bedenimizle mi? Sıcak bir kahve tutarken karşımızdakini neden 'daha sıcak' bir insan olarak değerlendiririz?
• Ulaşılabilirlik yanılgısı: uçak kazasından neden trafik kazasından çok korkarız? Aklımıza kolayca gelen örnekler, bir şeyin gerçek olasılığını nasıl çarpıtır?
• Çıpalama etkisi: pazarlıkta ilk söylenen rakam neden aklımızda 'demir atar'? Alakasız bir sayı bile sonraki tahminlerimizi neden o sayıya doğru çeker?
• Çerçeveleme etkisi: 'yüzde 90 hayatta kalma' ile 'yüzde 10 ölüm' aynı şey ama neden birine daha kolay 'evet' deriz? Bir bilginin sunuluş biçimi kararı nasıl tersine çevirir?
• Hazırlama etkisi: 'yaşlı', 'unutkan' gibi kelimeler okuduktan sonra insanların daha yavaş yürüdüğü görüldü. Farkında bile olmadan gördüğümüz kelimeler davranışımızı nasıl yönlendirir?
• Çalışan bellek: aklımızda aynı anda kaç şey tutabiliriz? Bir cümlenin sonuna gelene kadar başını unutmadan tutmamızı sağlayan bu 'zihinsel iskele' nasıl çalışır?
• Uzmanlık ve chunking: satranç ustaları tahtaya bir saniye bakıp tüm taşı ezberleyebiliyor ama taşlar rastgele dizilirse beceremiyor. Uzmanlık aslında daha büyük 'parçalar' görmek mi?
• Zihin körlüğü: başka birinin zihnini kurma yetisi eksik olsa hayat nasıl olurdu? Otizmde bu 'zihin okuma' becerisinin farklı işlediği fikri neyi açıklıyor?
• Ayna nöronlar: birinin canının yandığını görünce neden biz de irkiliriz? Beynimizde başkasının hareketini kendimiz yapıyormuş gibi ateşlenen hücreler empatinin temeli olabilir mi?
• Bouba-Kiki etkisi: köşeli bir şekle 'kiki', yuvarlağına 'bouba' demeye neredeyse herkes eğilimli. Sesler ile şekiller arasında doğuştan bir bağlantı mı var? Dil tamamen keyfi değil mi?
• Çift süreç kuramı: sezgisel, hızlı tepkilerimiz ile yavaş, mantıklı akıl yürütmemiz sürekli çekişir mi? Karar verirken hangisine ne zaman güvenmeliyiz?
• Bilişsel yük kuramı: bir konuyu öğrenirken beynimiz neden bir noktadan sonra 'dolar' ve alamaz? Aynı anda çok şey tutmaya çalışmak öğrenmeyi neden zorlaştırır?
• Prototip kuramı: 'kuş' dendiğinde neden penguen değil de serçe aklımıza gelir? Bir kategoriye ait olmak ikili bir şey mi, yoksa 'ne kadar tipik' meselesi mi?
• Temel seviye kategoriler: bir nesneyi neden 'canlı' ya da 'golden retriever' değil de önce 'köpek' diye adlandırırız? Zihnimizin en doğal tercih ettiği bir soyutlama seviyesi mi var?
• Benmerkezcilik: küçük bir çocuk, kendi gördüğü manzarayı karşısındakinin de aynı gördüğünü sanır. Başkasının bakış açısını zihnen alabilmek nasıl ve ne zaman gelişir?
• Kategorik algı: rengin tonları aslında kesintisiz bir geçiş ama biz onu 'yeşil' ve 'mavi' diye keskin sınırla bölüşürüz. Dilimizdeki isimler algımızı neden basamak basamak keser?
• Özdüşünüm: düşünmek üzerine düşünebilmek insanı diğerlerinden ayırır mı? 'Şunu unutacağımı biliyorum, o yüzden not alıyorum' demek nasıl bir zihinsel sıçrama?
• Kayıp kaçınması: 100 lira kaybetmenin acısı neden 100 lira kazanmanın sevincinden büyük? Aynı miktar neden kaybederken daha ağır tartılır?
• Onaylama yanlılığı: bir fikre inandıktan sonra neden sadece onu destekleyen kanıtları görmeye başlarız? Zihnimiz haklılığını kanıtlamak için dünyayı nasıl filtreliyor?
• Dilin düşünceyi iç sese çevirmesi: Vygotsky'ye göre çocuk önce toplumla konuşur, sonra o konuşmayı içeri alıp düşünceye çevirir. Yani düşünmeyi başkalarıyla konuşarak mı öğreniyoruz?
• Hopi zamanı: Whorf, Hopi dilinin zamanı bizden çok farklı kurduğunu iddia etmişti. Bir dilde 'geçmiş-şimdi-gelecek' çizgisi yoksa, o dili konuşan zamanı nasıl deneyimler?
• Özyineleme tartışması: dilin ve düşüncenin temelinde 'içiçe cümle kurma' yetisi mi var? Bazı dillerde bu yapının olmadığı iddiası, insan zihninin evrenselliğini sorgulatır mı?
• Anlamsal hazırlama: 'doktor' kelimesini duyduktan sonra 'hemşire' kelimesini neden daha hızlı tanırız? Zihnimizdeki kavramlar birbirine bir ağla mı bağlı?
• Sezgi bir uzmanlık mı: bir itfaiyeci 'içimden bir ses çıkın dedi' der ve bina çöker. Sezgi aslında yıllarca biriktirilmiş, farkında olmadan tanınan örüntüler mi?
• Bilişsel akıcılık ve isim: telaffuzu kolay isimli şirketlerin borsada daha iyi başladığı bulundu. Bir şeyin kolay söylenmesi, ona duyduğumuz güveni neden artırır?
• Sıcaklık ve ahlak dili: 'soğuk bir bakış', 'sıcak bir karşılama' deriz. Fiziksel sıcaklığı sosyal yakınlığa bağlamamız sadece bir söz mü, yoksa düşüncemizin kuruluşu mu?
• Bir şarkının belli bir anında tüylerin diken diken olur, sırtından ürperti geçer. Beyin neden hayatta kalmakla hiç ilgisi olmayan bir ses dizisine, tehlike anındaki gibi fiziksel bir alarm tepkisi verir? Müzik bizi neden 'iyi' anlamda korkutur?
• Déjà vu anında 'burayı daha önce yaşadım' dersin ama ne zaman, nasıl olduğunu asla söyleyemezsin. Eğer gerçek bir hatıra olsaydı detayını hatırlaman gerekmez miydi? Belki de déjà vu bir hatıra değil, beynin 'bu tanıdık' etiketini yanlış ana yapıştırmasıdır. Peki tanıdıklık hissi, hatıranın kendisinden nasıl ayrı çalışabilir?
• Çocukken bir yaz sonsuz gibi gelirdi, şimdi bir yıl göz açıp kapayana kadar geçiyor. Ama saat hâlâ aynı hızda tıklıyor. Zaman değişmediğine göre, hızlanan tam olarak nedir; yaşadığımız süre mi, yoksa onu ölçen zihnimiz mi?
• Bir koku, bir anda seni yıllar öncesine, unuttuğunu sandığın bir mutfağa ışınlar. Ama aynı gücü bir fotoğraf ya da bir şarkı nadiren yapar. Koku, hafızaya diğer duyulardan neden bu kadar farklı ve daha derinden bağlı?
• Otobüste karşındaki esner, sen de esnersin. Hatta 'esnemek' kelimesini okumak bile yeter. Bu senin yorgunluğunla ilgili değil. Vücudun neden başkasının bedensel durumunu, istemsizce taklit edecek kadar 'geçirgen'?
• Kendi sesini bir kayıttan duyunca 'bu ben değilim' dersin, tuhaf ve yabancı gelir. Oysa herkes seni hep o sesle duyuyor. Peki hangi ses gerçek sen: kafanın içindeki mi, yoksa dünyanın duyduğu mu?
• Yüksek bir yerde dururken, içinden bir an 'ya atlarsam' düşüncesi geçer, atlamak istemesen bile. Bu ölüm arzusu değil; bazı araştırmacılar bunu tam tersi, hayatta kalma dürtüsünün fazla mesai yapması olarak yorumlar. Beyin seni korumak isterken sana neden en korkunç fikri fısıldar?
• Bir kelimeyi arka arkaya kırk kez tekrarla, aniden anlamını yitirir, saçma bir ses yığınına dönüşür. Kelime değişmedi, sen değişmedin. O anda kaybolan tam olarak neydi; anlam nesnenin kendisinde mi yoksa beynin ona verdiği geçici bir onayda mı yaşıyor?
• Uykuya dalarken bir anda düşer gibi olup irkilirsin. Sakince yatıyorsun, hiçbir yere düşmüyorsun. Beyin, beden gevşerken neden bir tehlike alarmı uydurur? Kimileri bunun ağaçlarda uyuyan atalarımızdan kalma bir refleks olduğunu söyler.
• Bir markette çıkışta 'sanki biri bana bakıyor' diye dönersin ve çoğu zaman gerçekten biri bakıyordur. Arkanda göz yok, peki bu 'bakılma hissi' nereden geliyor; gerçek bir algı mı, yoksa sadece doğru çıkanları hatırladığımız bir yanılsama mı?
• Bir şeyi öğrendikten sonra artık her yerde görmeye başlarsın; yeni aldığın arabanın modeli birden her sokakta belirir. Trafikte bir değişiklik yok, değişen sen ve dikkatinsin. Gerçekliğimizin ne kadarı dışarıda olan, ne kadarı fark etmeyi seçtiğimiz şey?
• Sınavda 'ilk aklına geleni değiştirme' derler ama insanlar yine de değiştirir ve genelde pişman olur. Aynı hataya defalarca düşeriz. Doğru cevabı bulmak ile ona güvenmek neden bu kadar farklı iki beceri?
• Birine 'pembe fili düşünme' dersen, tek düşünebildiği pembe fil olur. Zihni bir düşünceden uzaklaşmaya zorlamak, onu neden tam ortasına çeker? Kontrol etmeye çalıştığımız şey neden bizi kontrol eder?
• Ağzından çıkacak kelime dilinin ucundadır, ilk harfini bile bilirsin ama bir türlü gelmez. Bilmiyorsan nasıl 'neredeyse biliyorum' diyebiliyorsun? Bilmek ile hatırlamak arasındaki o boşlukta ne oluyor?
• Acı bir olay yaşarsın, yıllar sonra o günü gülerek anlatırsın; 'iyi ki olmuş' bile dersin. Yaşanan an değişmedi, sadece anlatısı değişti. Geçmişimiz sabit bir kayıt mı, yoksa bugünden her seferinde yeniden yazdığımız bir hikâye mi?
• Bir yemeği yerken hasta olursan, o yemeğin adı bile yıllarca miden bulandırabilir; oysa aynı gün yaptığın onlarca şeyi suçlamazsın. Beyin tek bir denemede, hangi ihtimalin suçlu olduğuna nasıl bu kadar hızlı ve inatçı karar verir?
• Kalabalık, gürültülü bir odada hiçbir konuşmayı ayırt edemezsin ama biri arka masada senin adını söylese, kulağın anında oraya kilitlenir. Duymadığını sandığın o konuşmaları beynin aslında dinliyormuş. Farkında olmadığımız ne kadar şeyi sürekli tarıyoruz?
• Uzun bir yolculuk sonrası eve döneriz, dönüş yolu her nedense gidişten kısa gelir; oysa mesafe aynıdır. Zaman aynı akmadığına göre, dönüşü kısaltan tanıdıklık mı, beklenti mi, yoksa sıkılma mı?
• Bir ürünü 'sadece bakıyorum' diye eline aldığın an, ona sahip olma isteğin garip biçimde artar. Henüz senin değil ama beyin çoktan 'benim' etiketini yapıştırmış. Bir şeye dokunmak, onu istememizi neden bu kadar güçlendirir?
• Yarım kalan bir dizi, bitmemiş bir tartışma, tamamlanmamış bir görev aklından çıkmaz; ama bitirdiğin an hepsini unutursun. Zihin neden bitmiş işleri değil de yarım kalanları böyle inatla taşır?
• Bir bulutta yüz, prizde şaşkın bir surat, karanlıkta bir siluet görürüz. Beyin neden rastgele lekelerde bile ısrarla bir 'yüz' arar? Var olmayan bir yüzü görmek, gerçek bir yüzü kaçırmaktan neden daha az riskli?
• Bir grup insan bir kişinin bayıldığını görür ama kimse yardıma koşmaz; herkes başkası müdahale edecek sanır. Kalabalık, yardımı artırmak yerine neden azaltır? 'Birileri' varken 'ben' neden yok oluruz?
• Bir düğün fotoğrafına yıllar sonra bakarsın ve o gün 'gerçekten' ne hissettiğini değil, fotoğrafta gördüğünü hatırlarsın. Bazen anıyı fotoğraf yer bitirir. Bir anı kaydetmek, onu yaşamanın ve hatırlamanın önüne mi geçiyor?
• İki seçenek arasında kararsızken, işe yaramaz üçüncü bir seçenek eklenince aniden birini seçmek kolaylaşır. O üçüncü seçeneği kimse almaz ama o olmadan karar veremezdik. Tercihlerimiz gerçekten bizim mi, yoksa yanına ne koyduklarına mı bağlı?
• Sıcak bir kahveyi elinde tutan biri, karşısındakini daha 'sıcak, samimi' biri olarak değerlendirir. Fiziksel sıcaklık, karakter yargımıza sızıyor. Bedenimizin hissettiği, düşüncelerimizi ne kadar gizlice yönetiyor?
• Bir doktora gidip 'iyileşeceksin' demesi bazen ilacın kendisi kadar işe yarar; şeker hapıyla bile ağrı diner. İnanç, bedende nasıl gerçek bir kimyasal değişime dönüşür? Beklenti, biyolojiyi nereye kadar yönetebilir?
• Bir grubun içinde herkes yanlış cevabı verirken, doğruyu bildiğin halde sen de yanlışa katılırsın. Gözünle gördüğünü değil, çoğunluğun dediğini söylersin. Yalnız kalmak, yanılmaktan neden daha ağır gelir?
• Birine küçük bir iyilik yaparsan, ondan hoşlanmaya başlarsın; mantık tersini beklerdi. Beyin 'ben bu insana emek verdiysem onu seviyor olmalıyım' diye kendini kandırır. Duygularımız mı davranışımızı belirler, yoksa davranışımız mı duygularımızı uydurur?
• Uykudan hemen önce ya da sonra, kişi uyanıkken bir an bedenini kıpırdatamaz, odada bir varlık hisseder. Yüzyıllarca buna 'karabasan', 'cin' dendi. Farklı kültürler aynı beyinsel olaya neden bu kadar benzer korku hikâyeleri uydurdu?
• Bir şeyi başkasına anlatmak için hazırlanırsan, sadece sınav için ezberlemekten çok daha iyi öğrenirsin. Öğretmediğin halde 'öğreteceğim' fikri bile hafızanı değiştirir. Bilgiyi paylaşacağını bilmek, onu işleme biçimimizi neden kökten değiştirir?
• Bir insanı ne kadar çok görürsen, özel bir şey yapmasa bile ondan o kadar hoşlanırsın. Tanıdıklık, tek başına sempati üretir. Peki beğeni gerçekten kişiye mi ait, yoksa sadece 'tehlikesiz, tanıdık' olmanın verdiği rahatlığa mı?
• Acı dolu bir tatilin sonunda kötü biten anlar, tüm tatili 'berbattı' diye hatırlatır; oysa günlerce eğlenmiştin. Zihin yaşadığımız sürenin toplamını değil, en tepe noktasını ve sonunu tartar. Bir deneyimi 'yaşayan ben' ile 'hatırlayan ben' neden hiç anlaşamaz?
• Bir konser videosunu izlerken sanatçının sesine hayran kalırsın ama canlı dinleyince aynı büyüyü hissetmezsin ya da tam tersi. Aynı ses, aynı kulak. Bir deneyimin değerini belirleyen şey uyaranın kendisi mi, yoksa onu sardığımız bağlam mı?
• Birinden 'seni düşünüyordum' diye mesaj gelir, tam da sen onu düşünürken; 'inanılmaz tesadüf' dersin. Ama düşündüğün halde mesaj gelmeyen binlerce anı hiç saymadın. Zihin, neden anlamlı örüntüleri sayar da anlamsız olanları görmezden gelir?
• Bir yeri özlersin, gidersin, ama artık hafızandaki yer değildir; küçülmüş, sıradanlaşmıştır. Değişen mekân değil, senin ona kattığın anlam. Özlediğimiz şey gerçek bir yer mi, yoksa artık var olmayan bir 'zaman' mı?
• Karanlık bir odada gözlerin bir süre sonra 'görmeye' başlar; olmayan şekiller, akan noktalar belirir. Beyin, hiç veri gelmeyince neden boşluğu boş bırakmayıp kendi görüntüsünü üretir? Gördüğümüzün ne kadarı dışarıdan, ne kadarı içeriden?
• Bir gün boyunca yüzlerce karar verirsin, akşama doğru en basit seçim bile ('ne yesem?') imkânsızlaşır. Kaslar gibi irade de yorulur mu? Öz denetim gerçek bir 'yakıt' mı, yoksa sadece bir motivasyon hikâyesi mi?
• Bir bebek, göz önünden kaybolan oyuncağın artık var olmadığını sanır; büyüdükçe 'gözden kayıp olan hâlâ vardır' diye öğrenir. Bu bilgi doğuştan gelmiyorsa, biz gerçekliğin sürekliliğine güvenmeyi tam olarak nasıl öğreniyoruz?
• İnsan yakın çevresinde ancak belli sayıda insanı gerçekten 'tanıyabilir'; ötesi yüz ve isimden ibarettir. Sosyal medyada binlerce 'arkadaşımız' var ama beynimizin kapasitesi hâlâ küçük bir köy kadar. Sayılar arttıkça yakınlık neden artmıyor?
• Bir korku filmi izlerken kalbin gerçekten hızlanır, ellerin terler; oysa tehlikede olmadığını 'biliyorsun'. Beyin, hayal ile gerçeği ayırt edecek kadar akıllı olduğu halde neden bedenini gerçekten alarma geçirir? Bilmek, hissetmeyi neden durduramıyor?
• Bir şeyi merak edip yarıda bırakılan bir hikâye, doyurulan bir hikâyeden çok daha uzun aklında kalır. Merak, bir 'bilgi açlığı' gibi bedensel bir gerilim yaratır. Bilmemek neden bazen bilmekten daha güçlü bir dürtü?
• Aynada kendine bakarken 'ben buyum' dersin ama bu görüntü herkesin gördüğünün tam tersi, ayna simetriği. Fotoğrafında kendini 'yamuk' bulmanın sebebi de bu. Tanıdığımız 'kendi yüzümüz', aslında hiç kimsenin görmediği bir yüz mü?
• Bir çocuğa sevdiği oyunu 'ödül vereceğim' diye oynatırsan, bir süre sonra ödül olmadan oynamaz olur; oysa önceden bedavaya, keyifle oynuyordu. Bir şeyi ödüllendirmek, ona duyduğumuz içsel sevgiyi nasıl öldürebilir?
• Birine kötülük yapan kişi, zamanla o kişiden daha da nefret etmeye başlar; mağdur değil, fail büyütür kini. Vicdanı rahatlatmak için 'o zaten bunu hak ediyordu' demek gerekir. Yaptığımız kötülük, kurbanı gözümüzde neden daha da suçlu yapar?
• Bir şarkı kafana takılır, saatlerce döner durur, ne kadar kovalarsan o kadar geri gelir. Beyin, neden bitmemiş bir melodinin döngüsünde takılıp kalır? Kurtulmak için onu bir kez baştan sona dinlemek neden işe yarar?
• Bir dilde renklerin adı yoksa, o dili konuşan insanlar o rengi gerçekten daha mı zor ayırt ediyor? Rus mavisi (goluboy) ile koyu maviyi ayrı kelimeyle bilenler, laboratuvarda bu tonları İngilizce konuşanlardan milisaniyeler daha hızlı ayırıyor. Yani göz aynı ışığı görüyor ama dilin verdiği etiket algıyı hızlandırıyor. Peki renk gözde mi başlıyor, dilde mi?
• Bazı diller 'sağ-sol' yerine sadece 'kuzey-güney-doğu-batı' kullanıyor; o dili konuşanlar karanlık bir odada bile yönlerini şaşırmıyor. Yani dil onları sürekli pusula gibi düşünmeye zorluyor. Dil mi insanı bu kadar iyi bir haritacı yapıyor, yoksa çevre mi dili böyle şekillendirdi?
• Geleceğini bugünden gramerle net ayıran dilleri konuşanlar ('yarın yağmur yağacak') daha az para biriktiriyor; geleceği bugüne benzeten dilleri konuşanlar ('yarın yağmur yağıyor') daha çok. Sanki dil geleceği uzağa iterse insan onu daha az umursuyor. Cebindeki para gerçekten dilinin gramerinden mi etkileniyor?
• Kendi kendine 'yapabilirsin' diye konuşurken 'sen yapabilirsin' demek, 'ben yapabilirim' demekten daha çok işe yarıyor. İçindeki ses ismini kullanınca sanki kendine bir başkası akıl veriyormuş gibi sakinleşiyorsun. Neden kendimize 'ben' değil de sanki bir dost gibi hitap edince daha güçlü oluyoruz?
• Bazı dillerde 'mavi' ile 'yeşil' tek kelime, bazılarında yedi ayrı yeşil tonu var. Peki bebekler daha renk isimlerini öğrenmeden önce hangi renkleri ayırıyor? Araştırmalar bebeğin beyninin renkleri sağ tarafta 'ham' ayırdığını, dil öğrenince ayrımın sol beyne kayıp 'kategoriye' dönüştüğünü gösteriyor. Renk bilgisi kelimeyle birlikte beynimizde yer mi değiştiriyor?
• 'Saudade', 'hygge', 'iktsuarpok'... Başka dilde tek kelimeyle söylenen ama bizde koca bir cümle gereken duygular var. Peki o kelime bizde yoksa o duyguyu hiç yaşamıyor muyuz, yoksa yaşıyoruz da adını koyamadığımız için mi fark etmiyoruz? Kelime duyguyu mu yaratıyor, yoksa sadece görünür mü kılıyor?
• Bir dilde 'ikiden fazla' için sayı yoksa, o dili konuşanlar 'bir, iki, çok' diyor ve altı taşla yedi taşı ayırt edemiyor. Yani sayı saymak doğuştan gelen bir şey değil, dilin bize verdiği bir alet. Sayılar keşfedilen bir gerçek mi, yoksa insanın icat ettiği bir düşünme aracı mı?
• Bir olayı gördüğünde bazı diller cümleye 'bunu kendim gördüm mü, yoksa duydum mu' bilgisini eklemek zorunda bırakıyor. O dili konuşan biri 'yağmur yağdı' diyemiyor, 'yağmur yağmış görünüyor' ya da 'yağdığını gördüm' demek zorunda. Bu insanlar sürekli bilgilerinin kaynağını sorgulamak zorunda kalınca daha mı az yalan söyler?
• İki dil bilen biri, aynı olayı hangi dilde anlattığına göre farklı hatırlıyor. Bir kaza anını İngilizce anlatırken 'kim yaptı'ya, İspanyolca anlatırken 'ne oldu'ya odaklanıyor çünkü gramer öyle zorluyor. Peki hafızamız gerçekten yaşadığımız şeyi mi tutuyor, yoksa hangi dilde anlattıysak onu mu?
• Aynı köprüyü Almanlar 'zarif, ince, güzel' diye tarif ediyor, İspanyollar 'güçlü, sağlam, uzun' diye. Sebep: köprü kelimesi Almancada dişil, İspanyolcada eril. Yani cansız bir nesnenin gramer cinsiyeti, insanın onu nasıl gördüğünü değiştiriyor. Bir kelimenin 'kız mı erkek mi' olması eşyayı gözümüzde nasıl bu kadar değiştirebiliyor?
• Kendi kendine düşünürken çoğumuz içimizden konuşuruz, bir ses duyarız. Ama bazı insanlar hiç iç ses duymuyor, kelimesiz düşünüyor. Peki iç ses olmadan 'düşünmek' nasıl bir şey? Düşünmek için dile ihtiyacımız var mı, yoksa dil sadece düşüncenin üstüne giydiğimiz bir kıyafet mi?
• Sağır doğup hiç işaret dili öğrenmemiş yetişkinler sonradan dil öğrenince, 'daha önce hiç düşünmediğimi fark ettim' diyor. Sanki dilsiz bir zihin bir sisin içindeymiş. Peki dil düşünceyi mi taşıyor, yoksa düşünceyi mümkün kılan şey bizzat dilin kendisi mi?
• Fransızcada 'sandalye' dişil olduğu için, iki dilli çocuklar sandalyeye kadın sesi verme eğiliminde. Yani bir eşyanın cinsiyeti olması sadece dilbilgisi değil, hayal gücünü de yönlendiriyor. Dünyayı cinsiyetlere bölmek bize ne kazandırıyor, ne kaybettiriyor?
• Bazı dillerde 'benim annem' derken kullanılan 'benim', 'benim telefonum'dakinden farklı; çünkü o dil 'senden koparılamayan' ile 'koparılabilen' mülkiyeti ayırıyor. Anne senden alınamaz, telefon alınabilir. Peki dil böyle ayırınca, o insanlar sevgiyi de sahiplenmeyi de bizden farklı mı yaşıyor?
• Bir yabancı dili akıcı konuşan insanlar, o dilde küfretmenin ya da 'seni seviyorum' demenin daha kolay olduğunu söylüyor; çünkü kelimeler duygusal yükünü ana dildeki kadar taşımıyor. Yani sonradan öğrenilen dil bir tür duygusal zırh oluyor. Neden yabancı bir dilde daha cesur, daha soğukkanlı oluruz?
• 'Tramvay sorunu' gibi ahlaki bir ikilemi yabancı dilinde okuyunca insanlar daha soğuk, daha hesapçı kararlar veriyor; ana dilde okuyunca daha duygusal. Aynı kişi, aynı problem, sadece dil değişti. Ahlakımız gerçekten sabit mi, yoksa hangi dilde düşündüğümüze göre kayıyor mu?
• Küçük çocuklar 'dün' ile 'yarın'ı sık sık karıştırır, çünkü zaman kelimeleri soyut. İlginç olan: pek çok dil zamanı uzayla anlatır; geçmiş 'arkada', gelecek 'önde'. Ama bazı diller tam tersini yapıyor, geçmiş önde çünkü onu 'görebiliyorsun'. Zamanı neden görmediğimiz halde bir yöne koymadan düşünemiyoruz?
• Türkçede olayı anlatırken 'gitti' mi 'gitmiş' mi dersin, tanık oldun mu duydun mu belli eder. Bu yüzden Türkçe konuşanlar dedikodu ile şahitliği gramerle ayırmak zorunda. Bu küçük ek, bize başkalarını daha mı dikkatli dinletiyor, yoksa herkesi biraz şüpheci mi yapıyor?
• Bir şeyin adını bilmek onu görmemizi kolaylaştırır; ornitolog gökyüzünde 'kuş' değil 'kızıl gerdan' görür. Ama tersi de doğru: bir kelimeyi çok tekrarlarsan anlamı buharlaşır, 'kapı kapı kapı'... birden yabancılaşır. Kelime hem görmeyi keskinleştirip hem anlamı yok edebiliyorsa, kelime ile anlam arasındaki bağ ne kadar sağlam?
• Sayıları büyük gruplar halinde okurken Doğu Asya dillerinde sayı isimleri kısa ve düzenli ('on-bir, on-iki' yerine 'on-bir' mantığı temiz), bu yüzden o çocuklar sayı saymayı ve zihinden işlemi daha erken kavrıyor. Yani matematikte iyi olmak biraz da hangi dilde saydığınla mı ilgili?
• Anadili farklı iki kişi aynı müziği dinlerken, tonlamayı algılayış biçimleri değişebiliyor; tonlu dil (Çince gibi) konuşanlar mutlak perdeyi çok daha sık geliştiriyor. Yani konuştuğun dil kulağını müziğe karşı ayarlıyor. Dil bir 'işitme antrenmanı' mı, yoksa müzik kulağı doğuştan mı?
• Bebek daha doğmadan annesinin dilinin melodisini öğreniyor; Alman bebekler ağlarken sesi sonda düşürüyor, Fransız bebekler yükseltiyor, tıpkı o dillerin tonlaması gibi. Yani daha ilk nefeste dilin izini taşıyoruz. Dil bize mi ait, yoksa biz mi dile doğuyoruz?
• Bir kelimeyi unuttuğunda 'dilimin ucunda' hissi yaşarsın; anlamı biliyorsun ama sesi gelmiyor. Bu, anlam ile ses bilgisinin beyinde ayrı raflarda durduğunu gösteriyor. Peki 'bir şeyi bilmek' ile 'onu söyleyebilmek' bu kadar ayrıysa, aslında ne kadarını gerçekten biliyoruz?
• Renk isimleri dünyanın her dilinde belli bir sırayla ortaya çıkıyor: önce siyah-beyaz, sonra kırmızı, sonra yeşil-sarı, en son mavi. Homeros denizi 'şarap rengi' diye anlatmış çünkü Antik Yunancada 'mavi' kelimesi yoktu. İnsanlık maviyi görmüyor muydu, yoksa görüp de adlandıramadığı için mi fark etmiyordu?
• İki dilli insanların beyni sürekli iki dili birden açık tutup birini bastırıyor; bu sürekli 'fren' egzersizi bunama başlangıcını ortalama dört-beş yıl geciktirebiliyor. Yani ekstra bir dil bilmek beyni yıllarca genç tutan bir spor gibi. Zorluk bazen neden bizi yıpratmak yerine güçlendiriyor?
• Bir dilin 'sen' ve 'siz' ayrımı varsa, o dili konuşan biri her cümlede karşısındakiyle arasındaki mesafeyi ölçmek zorunda. İngilizcede tek 'you' var, bu yükü taşımıyorlar. Dilin bizi zorunlu kıldığı bu küçük hesap, ilişkilerimizi daha mı hiyerarşik yapıyor?
• Deneklere anlamsız bir çizgi gösterip 'buna bir isim ver' dendiğinde, sivri şekle 'kiki', yuvarlak şekle 'buba' diyorlar; dünyanın her yerinde, her dilde. Yani sesler ile şekiller arasında gizli, evrensel bir köprü var. Kelimeler tamamen keyfi mi, yoksa seslerin bir 'tadı, biçimi' mi var?
• Bir eylemi anlatırken İngilizce hareketin 'nasıl'ını cümleye gömer ('koştu içeri'), İspanyolca 'nereye'sini ('içeri girdi, koşarak'). Bu yüzden İngilizce roman okuyanlar hareket sahnelerini daha canlı hatırlıyor. Dilin dikkatimizi neye çektiği, dünyayı hatırlayışımızı mı yeniden yazıyor?
• Küçük bir çocuğa 'bunu sen mi kırdın' yerine 'bu nasıl kırıldı' diye soran dillerde büyüyenler, kazalarda 'kim' yerine 'ne oldu'ya odaklanıyor ve suçluyu daha az hatırlıyor. Yani dil, bir olayda kimi sorumlu tuttuğumuzu sessizce ayarlıyor. Adalet duygumuz gramerden mi besleniyor?
• Yeni bir dil öğrenirken sadece kelime değil, yeni bir 'ben' de öğreniyoruz; çok dilliler 'Fransızca konuşurken daha kibar, İngilizce konuşurken daha atılganım' diyor. Aynı beden, aynı ruh, ama dil değişince kişilik kayıyor. Kendimiz sandığımız şey, aslında konuştuğumuz dilin bize verdiği bir rol mü?
• Bir dilde 'mavi' yoksa insanlar maviyi yine de görür ama daha yavaş fark eder; kelime, algıyı yaratmaz ama hızlandırır. Peki bu mantığı duygulara taşırsak: bir duygunun adını öğrenmek, o duyguyu daha net mi yaşatır? İsimsiz hisler bulanık, isimli hisler keskin mi oluyor?
• Çocuk 'ayak' kelimesini öğrenince bir süre masanın da 'ayağı' olduğunu tuhaf bulur, sonra doğal karşılar. Dilimiz vücudumuzu her yere yansıtıyor: dağın eteği, iğnenin gözü, şişenin boynu. Neden dünyayı anlamak için önce onu kendi bedenimize benzetmek zorundayız?
• Bazı Avustralya dillerinde 'ben, sen, o' yerine bile mutlak yön kullanılır ve o insanlar geçmiş olayları anlatırken bile olayı doğru pusula yönüne yerleştirir. Beş yaşındaki çocuk bile bunu şaşmadan yapıyor. Sürekli yön tutmak beyni mi büyütüyor, yoksa beyin zaten bunu yapabiliyor da bizim dilimiz mi tembelleştirdi?
• 'Özlem' Türkçede tatlı bir acı, ama İngilizcedeki karşılıkları ya çok soğuk ya çok dramatik. Bir duyguyu başka dile çeviremediğimizde, o duygu o kültüre mi ait oluyor? Yoksa duygular herkeste aynı da, sadece kimisi ona bir isim armağan etmiş mi?
• İnsan sessizce okurken bile beyninin konuşma kasları hafifçe kıpırdıyor; yani 'içinden okumak' aslında fısıltısız bir konuşma. Peki hiç ses çıkmadan düşündüğümüzde bile ağzımız düşünüyorsa, düşünce ne kadar 'saf', ne kadar dilden bağımsız olabilir?
• Bir dilde gelecek zaman eki zorunlu değilse ('yarın geliyorum'), insan geleceği bugünün bir parçası gibi hisseder ve sağlığına, parasına daha çok yatırım yapar. Gramerdeki tek bir eksik ek, bir toplumu daha tedbirli yapabiliyor. Dil, geleceği bize yakınlaştıran ya da uzaklaştıran gizli bir mercek mi?
• Çift dilli çocuklar iki dili karıştırmaz, ama hangi dilin kime ait olduğunu şaşırtıcı erken öğrenir: anneyle Türkçe, babayla İngilizce. Bir yaşındaki bebek bile konuşanın yüzüne göre dil değiştiriyor. Bu kadar küçük bir zihin, dili kişilere nasıl bu kadar temiz bağlıyor?
• 'Merhaba' bile aslında bir emir gibi: dil bizi her cümlede birine hitap etmeye, birinden bir şey istemeye zorlar. Ama bazı diller 'teşekkür ederim' demeyi gereksiz bulur çünkü yardımlaşma zaten varsayılır. Sürekli 'lütfen, teşekkürler' demek bizi daha mı kibar, yoksa daha mı mesafeli yapıyor?
• Bir olayı hatırlarken aslında onu her seferinde yeniden kurarız ve bu kurgu büyük ölçüde kelimelerle olur; anlattıkça hatıra kelimelere göre şekil değiştirir. Bir yüzü kelimelerle tarif etmek, sonradan o yüzü tanımayı zorlaştırıyor bile. Anlatmak bir hatırayı korumak mı, yoksa yavaşça bozmak mı?
• Sağırların işaret diliyle rüya gördüğü, hiç ses duymadan 'iç konuşmalarını' ellerinde yaptığı biliniyor. Yani iç ses illa 'ses' değil, dilin kendisi. Düşünmek için gereken şey ses mi, kelime mi, yoksa sadece bir yapı, bir dilbilgisi mi?
• Bir kelimeyi öğrenmeden önce o kavram bulanık, öğrendikten sonra ansızın her yerde onu görürsün; 'schadenfreude'yi duyunca birden herkeste onu fark edersin. Kelime yeni bir şey mi yaratıyor, yoksa hep orada olanı görünür mü kılıyor? Bilmediğimiz kavramların dünyasında kaç şey gözümüzün önünde ama görünmez?
• İncir ağacı paradoksu: Sylvia Plath'ın anlatıcısı, her biri bir hayat olan incirlerin arasında seçim yapamadığı için hepsinin gözünün önünde çürümesini izler. Bir dalı seçmek diğer tüm dalları öldürmek anlamına geliyorsa, seçmemek de bir seçim değil midir?
• Kirpi ikilemi: iki kirpi ısınmak için birbirine sokulur ama dikenleri birbirini yaralar, uzaklaşınca üşürler. İnsan ilişkilerinde de aradığımız o 'ne çok yakın ne çok uzak' mesafe gerçekten var mı, yoksa sürekli bir gidip gelme mi?
• Seçim paradoksu: Barry Schwartz, seçenek arttıkça özgürleşmediğimizi, aksine felç olup daha mutsuz olduğumuzu söyler. Peki daha az seçenek bizi daha mı özgür yapardı?
• Reçel deneyi: markette 24 çeşit reçel sunulduğunda insanlar durup baktı ama 6 çeşit sunulunca on kat daha fazla satın aldı. Bolluk neden bizi alım yapamaz hale getiriyor?
• Karar yorgunluğu: gün boyu ne kadar çok küçük karar verirsek, akşama doğru irademiz o kadar tükeniyor ve kötü seçimler yapıyoruz. Yargıçların öğleden sonra daha sık ret kararı vermesi bir tesadüf mü?
• Maksimalist mi yeterlici mi: bazı insanlar 'en iyisini' bulana kadar durmaz, bazıları 'yeterince iyi' olanı seçip rahatlar. En iyiyi arayanlar daha iyi sonuçlar bulup neden daha mutsuz oluyor?
• FOMO: sürekli 'başka bir yerde daha güzel bir şey kaçırıyorum' hissi. Sosyal medya bu duyguyu icat mı etti, yoksa hep içimizde olan bir şeyi mi büyüttü?
• Batık maliyet yanılgısı: bir ilişkiye 'zaten 5 yıl verdim, boşa gitmesin' diye devam etmek. Geçmişte harcadığımız zaman, geleceğimizi neden rehin alıyor?
• Alıcı pişmanlığı: bir seçim yaptıktan hemen sonra 'acaba yanlış mı yaptım' hissi. Karar vermek pişmanlığı bitirmesi gerekirken neden bazen başlatıyor?
• Kayıptan kaçınma: 100 lira kaybetmenin acısı, 100 lira kazanmanın sevincinden yaklaşık iki kat güçlü. Bu asimetri yüzünden hayatta ne kadar çok fırsatı riske girmeyelim diye kaçırıyoruz?
• Zeigarnik etkisi: garsonlar ödenmemiş hesapları hatırlar, ödenince unuturlar. Yarım kalmış bir ilişki ya da söylenmemiş bir söz zihnimizde neden bitmiş olandan daha çok yer kaplıyor?
• Öngörü hatası: bir şeyi elde edince ne kadar mutlu ya da mutsuz olacağımızı sürekli abartıyoruz; olan bitene aslında hızla alışıyoruz. Öyleyse 'bunu alırsam mutlu olurum' diye verdiğimiz kararlara ne kadar güvenilir?
• Hedonik uyum: yeni telefon, yeni ev, yeni ilişki... her sevinç birkaç ay sonra yeni normalimiz oluyor. Hiçbir seçim bizi kalıcı mutlu etmiyorsa seçmenin anlamı ne?
• Romeo ve Juliet etkisi: aileler bir ilişkiye karşı çıktıkça çiftin birbirine bağlılığı artıyor. Engel, aşkı gerçekten büyütüyor mu yoksa sadece inatlaşmayı mı körüklüyor?
• Özgürlüğün baş dönmesi: Kierkegaard kaygıyı 'önümüzde açılan sonsuz olasılıkların yarattığı baş dönmesi' olarak tanımlar. Seçme özgürlüğü neden rahatlatmak yerine bizi korkutuyor?
• Özgürlüğe mahkumiyet: Sartre'a göre seçmemek de bir seçimdir, kararsız kalmak bile bir karardır. Sorumluluktan kaçmanın hiçbir yolu yoksa 'karar veremiyorum' demek dürüst mü?
• Bağlanma stilleri: kaygılı bağlanan biri yakınlık için çabalarken, kaçıngan bağlanan biri aynı yakınlıktan boğulur. İkisi birbirini çekip neden aynı anda birbirinden kaçıyor?
• Michelangelo etkisi: doğru partner, mermerdeki heykeli ortaya çıkaran heykeltıraş gibi seni olmak istediğin kişiye dönüştürür. Bir ilişkiyi 'iyi' yapan şey mutluluk mu, yoksa seni ideal benliğine yaklaştırması mı?
• 36 soru deneyi: giderek daha kişisel 36 soruyu karşılıklı yanıtlayan yabancılar arasında yakınlık, hatta aşk doğabiliyor. Yakınlık zamanla mı örülür yoksa doğru kırılganlığı paylaşmakla anlık mı kurulur?
• Aşk üçgeni: Sternberg aşkı tutku, yakınlık ve bağlılık olarak üçe ayırır; hangisi eksikse ilişki farklı bir şeye dönüşür. Bir ilişkide bu üçünden hangisi kaybolduğunda hala 'aşk' diyebiliriz?
• Ellsberg paradoksu: insanlar oranını bildikleri bir riski, oranını bilmedikleri bir belirsizliğe tercih eder; kötü ama tanıdık, iyi ama meçhulden yeğdir. Neden bilinen bir kötülüğe, bilinmeyen bir umuttan daha çok tutunuyoruz?
• İsteme ile hoşlanma ayrı şeyler: beynimizde bir şeyi arzulamak ile ondan zevk almak farklı sistemlerce yönetilir. Bu yüzden çok istediğimiz şeye kavuşunca neden çoğu zaman beklediğimiz tadı bulamıyoruz?
• Statüko yanlılığı: hiçbir şey yapmamak, seçmemek, olduğu gibi bırakmak bize hep daha güvenli gelir. Varsayılanı korumak gerçekten daha az riskli mi, yoksa sadece pişmanlığı erteleyen bir yol mu?
• Pişmanlığı en aza indirme: Jeff Bezos kararını '80 yaşımda bunu yapmadığıma pişman olur muyum' diye sorarak vermiş. Geleceğin pişmanlığını hayal etmek bugünkü seçimler için iyi bir pusula mı?
• Komşunun çimi daha yeşil: elimizdekiyle huzursuz olup sürekli 'daha iyisi vardır' diye bakmak. Bu his bizi büyümeye mi itiyor, yoksa hiçbir şeyden tatmin olamamaya mı mahkum ediyor?
• Analiz felci: bir kararı o kadar çok düşünürüz ki hareket edemez hale geliriz. Düşünmek karar vermeye yardım ederken, ne zaman düşünmenin kendisi kararın önündeki engele dönüşüyor?
• Fırsat maliyeti: her 'evet'in aynı anda bir sürü 'hayır' olması. Bir şeyi seçerken kaybettiklerimizi düşünmek bizi daha bilinçli mi yapıyor, yoksa hiç doyamayan biri mi?
• Hazcılık paradoksu: mutluluğu doğrudan hedef alıp 'mutlu olayım' diye kovaladıkça o daha çok kaçar; mutluluk çoğu zaman başka bir şeyin yan ürünüdür. Öyleyse mutluluğu bir amaç olarak seçmek baştan yanlış bir seçim mi?
• Stockdale paradoksu: esirlikte hayatta kalanlar, en acımasız gerçeği kabullenirken aynı anda kurtulacaklarına dair inancı da elden bırakmayanlar olmuş. Umut ile gerçekçilik zıt gibi dururken ikisini birden tutmak neden hayatta kalmanın anahtarı?
• IKEA etkisi: kendi kurduğumuz, kendi emek verdiğimiz şeyi olduğundan değerli görürüz. Bir ilişkiye ya da işe verdiğimiz emek, onu gerçekten kıymetli mi yapıyor yoksa gözümüzü mü bağlıyor?
• Zirve-son kuralı: bir deneyimi ortalamasıyla değil, en yoğun anı ve nasıl bittiğiyle hatırlarız. O zaman kötü biten güzel bir ilişkiyi neden tümüyle kötü sanıyoruz?
• Dunbar sayısı: bir insanın anlamlı ilişki sürdürebileceği kişi sayısı yaklaşık 150 ile sınırlı. Sosyal medyada binlerce 'arkadaşımız' varken neden hala yalnız hissediyoruz?
• Yeterince iyi anne: Winnicott, çocuğa mükemmel değil 'yeterince iyi' bakımın en sağlıklısı olduğunu söyler. Mükemmel olmaya çalışmak, ilişkilerde neden yeterince iyi olmaktan daha zararlı olabilir?
• Seçenek bolluğunda modern flört: uygulamalar sonsuz seçenek sunarken, insanlar hiçbirine bağlanamıyor çünkü bir sonraki hep bir kaydırma uzakta. Sonsuz seçenek, bağlanmayı imkansız mı kılıyor?
• Ben Franklin etkisi: birinden bir iyilik istediğimizde o kişi bize daha çok ısınır, çünkü zihni 'ona yardım ettiğime göre onu seviyor olmalıyım' diye kendini ikna eder. Sevdiğimiz için mi yardım ederiz, yoksa yardım ettiğimiz için mi severiz?
• Mükemmeliyetçilik tuzağı: 'ya kusursuz olacak ya da hiç' diyen kişi çoğu zaman hiçe düşer, çünkü hiçbir seçim mükemmel değildir. Yüksek standartlar bir erdem mi, yoksa hareketsiz kalmanın kibar bir bahanesi mi?
• Buridan'ın eşeği ilişkilerde: eşit derecede çekici iki seçenek arasında kalan kişi, tam da hiçbiri diğerinden üstün olmadığı için karar veremez. Mükemmel eşitlik, seçmeyi kolaylaştırmak yerine neden imkansız kılıyor?
• Odaklanma yanılsaması: bir şey hakkında düşünürken onun hayatımızdaki önemini abartmamız. Kaliforniya'da yaşayanlar daha mutlu mu sorusunun cevabı neden hayır?
• Tarihin sonu yanılsaması: geçmişte çok değiştiğimizi kabul edip gelecekte artık pek değişmeyeceğimize inanmamız. Neden hep "artık ben buyum" deriz?
• Sıklık yanılsaması (Baader-Meinhof fenomeni): yeni öğrendiğimiz bir kelimeyi veya kavramı birden her yerde görmeye başlamamızın ardındaki mekanizma nedir?
• Açıklayıcı derinlik yanılsaması: fermuar veya tuvalet sifonu gibi gündelik şeylerin nasıl çalıştığını bildiğimizi sanmamız ama anlatmaya kalkınca çökmemiz.
• Psikolojik tepkisellik (reactance): bir şey yasaklandığında veya dayatıldığında özgürlüğümüzü geri kazanmak için tam tersini yapma dürtümüz.
• Bölge-beta paradoksu: bazen kötü olaylardan, orta karar olaylardan daha hızlı toparlanmamız. Büyük acı savunmaları tetiklerken küçük sıkıntı neden sürünür?
• Anı tümseği (reminiscence bump): yaşlı insanların hayatlarının en canlı anılarının 10-30 yaş arasında kümelenmesi. Kimlik ilk deneyimlerle mi yazılıyor?
• Solastalji: insanın yaşadığı yer gözlerinin önünde değişirken hissettiği vatan hasreti. Evinden ayrılmadan evini özlemek mümkün mü?
• Duygu granülerliği: duygularını ince ayrımlarla adlandırabilen insanların onları daha iyi yönetmesi. "Kötüyüm" ile "hayal kırıklığına uğradım" arasındaki fark neden önemli?
• Bouba-kiki etkisi: dünyanın her yerinde insanların "bouba" sesini yuvarlak, "kiki" sesini sivri şekillerle eşleştirmesi. Ses ile anlam gerçekten keyfi mi?
• Semantik doygunluk: bir kelimeyi arka arkaya tekrarlayınca anlamını yitirip yabancı bir ses yığınına dönüşmesi. Anlam beyinde nasıl yorulur?
• öğrenilmiş çaresizlik
• disiplin mi başarı getirir yoksa zeka mı
• tanışılan 10 kişiden 9'unun hayal kırıklığı olması
• mesajlaşmanın zahmetli ve bunaltıcı olması
• Nietzsche'ye göre iç gözlem tehlikeli bir tuzak: kendini kendinle çözmeye çalışmak, kendini tanımak yerine kaygı ve bitmeyen bir sorgulama döngüsü mü üretiyor?
• David Livingstone Smith'e göre düşmanı insandışılaştırırken iki çelişik inancı aynı anda taşırız: karşımızdaki hem canavardır hem tamamen insandır. Birine "canavar" demek neden sadece bir benzetme değil?
• Araştırma: çocuklukta sert ebeveynlik, yetişkinlikte narsisizm ve psikopati gibi "karanlık" kişilik özellikleriyle bağlantılı. Disiplin ile kalıcı hasar arasındaki çizgi nerede?
• Araştırmalara göre genç yetişkinlik artık hayatın en mutlu dönemlerinden biri değil. Mutluluğun yaş eğrisini değiştiren ne oldu?
• Araştırma: düşük bilişsel yetenek, kulağa derin gelen ama aslında boş olan cümleleri etkileyici bulmakla bağlantılı. "Sahte derinlik" neden bu kadar iyi çalışıyor ve buna karşı nasıl bağışıklık kazanılır?
• Bir insanın kimliğini en çok ne şekillendirir: genler mi, çevre mi, kendi seçimleri mi?
• İnsan doğası temelde iyi mi yoksa kötü mü?
• Büyük bir karar verirken son sözü kim söylüyor: akıl mı, duygu mu, alışkanlık mı?
• Çocukluk deneyimleri yetişkin kişiliğini ne kadar belirler?
• Birinin güvenilir olduğunu nasıl anlarız?
• Bir zamanlar kesin doğru bildiğin ama sonradan fikrini değiştirdiğin bir inanç.
• İnsanı harekete geçiren asıl şey nedir: haz mı, anlam mı, statü mü?
• Terapi dili gündelik hayatı ele geçirdi: "sınır koymak" ve "duygusal kapasite" söylemi bizi daha mı bencil yapıyor?
• Portakal kabuğu teorisi: partnerinden küçük bir iyilik istemek ilişkiyi gerçekten test eder mi?
• Günlük esrar kullanımı motivasyonu, ilişkileri ve ruh sağlığını uzun vadede nasıl etkiliyor?
• Kıskançlık duygusunun anatomisi: Hasetten neden bu kadar utanıyoruz ve o bizi nasıl yönetiyor?
• Başımıza ne gelirse meraktan mı geliyor? Merakın insanı hem ileri iten hem tehlikeye atan gücü
• Hediyelerin içinde hangi duygular saklı? Hediye vermenin psikolojisi ve antropolojisi
• Anti kahramanları neden severiz? Walter White'tan Joker'a kusurlu karakterlere duyulan hayranlık